پنج شنبه ۳۰ دی ۱۴۰۰ - الخميس 17 جماد ثاني 1443

(۱۳۸۹/۱۲/۲۷) خطبه های نماز جمعه شهرستان خوی – ۲۷ اسفند ۱۳۸۹

خطبه اول  : الف : تقوی از دیدگاه روایات (۴۰) هفته گذشته بخش دیگری از مواعظ امام زین العابدین (ع) خطاب به مردم (در مسجد النّبی (ص)) را مطرح کردیم و اجمال آن به ترتیب زیر بود : ای پسر آدم فکر کن اجلت رسیده و ملک الموت جانت را گرفته و به خانه گور […]

خطبه اول  :

الف : تقوی از دیدگاه روایات (۴۰)

هفته گذشته بخش دیگری از مواعظ امام زین العابدین (ع) خطاب به مردم (در مسجد النّبی (ص)) را مطرح کردیم و اجمال آن به ترتیب زیر بود :

ای پسر آدم فکر کن اجلت رسیده و ملک الموت جانت را گرفته و به خانه گور تنها وارد شده ای و دو فرشته سئوال وارد قبر شده و از خدایت، پیامبرت، دینت ، کتابت ، امامت ، مالت و عمرت سئوال می کنند.

 

 

اکنون ادامه مواعظ :

فَخُذْ حِذْرَ کَ وَ انْظُرْ لِنَفْسِکَ وَ أَعِدَّ الْجَوَابَ

پس احتیاط خودت را بگیر و به خویشتن بنگر و پاسخت را آماده کن

قَبْلَ الِامْتِحَانِ وَ الْمُسَاءَلَهِ وَ الِاخْتِبَارِ

قبل از رسیدن زمان امتحان ، پرسش و آزمایش

فَإِنْ تَکُ مُؤْمِناً عَارِفاً بِدِ ینِکَ

پس اگر مؤمن و عارف به دینت باشی

مُتَّبِعاً لِلصَّادِ قِینَ مُوَالِیاً لِأَوْلِیَاءِ اللَّهِ

و پیرو راستگویان و دوستدار دوستان خدا باشی

لَقَّاکَ اللَّهُ حُجَّتَکَ وَ أَنْطَقَ لِسَانَکَ بِالصَّوَابِ

خدا به تو تلقین می کند دلیل، برهان و زبانت را

وَ أَحْسَنْتَ الْجَوَابَ وَ بُشِّرْتَ بِالرِّضْوَانِ

و به خوبی پاسخ دهی و مژده رضوان

وَ الْجَنَّهِ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلّ (۱)

و بهشت از خدای عزّوجل بگیری

 

 

ب : شرح زیارت جامعه (۱۶)

وَساسَهَ الْعِباد (۲) و (سلام بر شما) ای سیاست گذاران بندگان

در ارتباط با توضیح عبارت وَساسَهَ الْعِبادِ هفته گذشته موارد زیر مورد بررسی قرار گرفت:

۱- تبیین معنی واژه سیاست با استفاده از کتب لغت

۲- توضیح در زمینه مظلومیت واژه سیاست همانند واژه استعمار در عرف جوامع

۳- برشمردن سه مورد از موارد استعمال واژه سیاست در روایات اهل بیت (ع)

اکنون ادامه بحث را پی می گیریم :

 

 

سیاست از دیدگاه امام خمینی (ره) :

هفته گذشته مطرح کردیم که به دلیل برداشت های انحرافی و غلط از مفهوم سیاست بخشی از مواضع سیاسی امام (ره) بویژه قبل از پیروزی مربوط به موضوع سیاست بوده به عنوان نمونه محورهایی از فرمایشات امام (ره) را مطرح می سازیم.

۱ خداوند از علماء پیمان گرفته است :

در پیام برائت از مشرکان که در سال ۶۶ .ش برای زائران بیت الله الحرام صادر فرمودند چنین می نویسند:

مگر نه این است که خداوند از علماء پیمان گرفته است که در برابر ستم ستمکاران و ظلم جنایت پیشگان ساکت و آرام نمانند.

( اشاره به خطبه امیر مؤمنان (ع) در خطبه شقشقیه است که می فرماید )

وَ مَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَلَّا یُقَارُّوا عَلَى کِظَّهِ ظَالِمٍ وَ لَا سَغَبِ مظْلُومٍ (۲)

در ادامه می فرماید :

مگر نه این است که علماء حجّت پیامبران و معصومین بر زمین هستند پس باید علماء و روشنفکران و محققان به داد اسلام برسند و بت سیادت تحمیلی جهان خواران را بشکنند و با بصیرت و سیاست چهره منوّر و پر اقتدار خود را آشکار سازند. (۳)

 

۲ سابقه طرح جدائی روحانیت از سیاست :

امام خمینی(ره) در جمع ائمه جمعه استان بوشهر در سال ۶۱ می فرماید :

طرح مسئله جدا بودن سیاست از روحانیت چیز تازه ای نیست این مسئله در زمان بنی امیّه طرح شد و در زمان بنی عبّاس قوت گرفت این زمان های اخیر هم که دست های بیگانه در ممالک باز شد؛ آنها هم به این مسئله دامن زدند به طوری که مع الاسف بعضی از اشخاص متدیّن و روحانیون متعهد هم باورشان آمده است که مثلاً اگر ملایی در مسائل سیاسی وارد بشود به او ضربه می خورد. این یکی از نقشه های بزرگ استعمار است.(۴)      

 

۳ اسلام دین سیاسی است :

امام ( ره ) در سال ۵۸ در یک اجتماع مردمی می فرمایند :  

حرف ما این است که نه روحانی تنها ، همه قشر ها باید در سیاست دخالت بکنند ….

دین اسلام یک دین سیاسی است که همه چیزش سیاست است حتی عبادتش. (۵)        

 

 

سیاست از دیدگاه امیر مؤمنان (ع):

آن بزرگوار اداره استوار جامعه براساس معیارهای الهی را سیاست می دانند و می فرمایند:

اَلْمُلْکُ سِیاسَهٌیعنی کشورداری سیاست است. (۶)

او حکومت را چیرگی بر دل ها و تسخیر کردن خِرد ها و عاطفه ها می داند ؛ نه رام سازی تن ها و سلطه بر افراد و چیرگی بر گروه ها.

لذا می فرماید :لِلْحَقِّ دَوْلِهٌ وَ لِلْباطِلِ جَوْلَهٌ (۷)    

برای حقّ دولتی است و برای باطل تنها جولانی

چنین تفسیری از حکومت و سیاست چه نیازی به توسل به ابزارهای نامشروع و ستم کردن به مردم و غصب حقوق دیگران دارد.


 

 

خطبه دوم:

هفته جاری دارای چند مناسبت قابل توجه تاریخی ، سیاسی و اجتماعی است.

۱- روز شنبه ۲۸ اسفند مصادف با ۱۴ ربیع الثانی در سال ۶۶٫ق

قیام مختار بن ابی عبیده ثقفی در کوفه به خونخواهی شهدای کربلا است.

 

۲- روز یکشنبه ۲۹ فروردین

تصویب روز ملّی شدن صنعت نفت ایران در سال ۱۳۲۹٫ش می باشد.

 

۳- روز دوشنبه ۱ فروردین سال ۱۳۹۰٫ش

آغاز سال جدید و عید باستانی ایرانیان و تعطیلات نوروزی است.

 

۴- روز سه شنبه ۲ فروردین

روز تهاجم مزدوران پهلوی به مدرسه فیضیّه در سال ۱۳۴۲٫ش

و مناسبت دوم روز جهانی آب است.

 

۵- روز چهارشنبه ۳ فروردین

روز تأسیس حوزه علمیّه قم توسط مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی در سال ۱۳۰۱٫ش می باشد. (۸)

 

لازم می دانم در ارتباط با چند مناسبت مقداری توضیح بدهم:

الف : قیام مختار:

ابتدا لازم به یادآوری است که مختار در سال اول هجرت متولد شد و در سال ۶۷٫ق توسط لشکریان عبدالله بن زبیر به فرماندهی مصعب بن زبیر کشته شد.ومدّت امارت او ۱۶ ماه طول کشید و از کوفه تا موسل را به تصرّف خود درآورد. (۹)

 

مدائنی نقل کرده :

مختار بن ابی عبیده ثقفی شب چهارشنبه ۱۴ روز مانده به آخر ربیع الثانی سال ۶۶٫ق در کوفه خروج کرد و مردم با او بر چهار چیز بیعت کردند:

۱- کتاب خدا

۲- سنّت رسول خدا (ص)

۳- خونخواهی امام حسین و اهل بیت (ع)

۴- دفاع از ضعیفان (۱۰)

 

نتایج قیام مختار:

قیام مختار ثقفی دارای پیامدها و نتایج مثبت متعددی بود که من سه مورد را به عنوان نمونه مطرح می کنم:

۱- بوجود آوردن هماهنگی میان شیعیان که بر محورمختار جمع شدند و مورّخان تعداد آنها را به ۱۷ هزار نفر رسانده اند.

۲- انتقام از قاتلین و جنایت‌کاران در کربلا

در کتب تاریخی تعداد کسانی که به جرم شرکت در به شهادت رساندن اباعبدالله الحسین (ع) و یاران باوفای او توسط لشکریان مختار کشته شدند سه هزار نفر تخمین زده شده(۱۱)  

از جمله معروفین آنها عبارتند از :

  • عمربن سعد که فرماندهی لشکریان یزید را برعهده داشت
  • حرمله که حضرت علی اصغر (ع) را به شهادت رساند
  • شمر بن زی الجوشن
  • خولی
  • سنان بن انس او کسی است که سینه اباعبدالله(ع) را با نیزه سوراخ کرده بود (۱۲)
  • حکیم بن طفیل کسیکه دست حضرت ابوالفضل العباس(ع) را قطع کرده بود (۱۳)
  • عبید الله بن زیاد که با ضربه شمشیر ابراهیم بن مالک اشتر به دو نیم تقسیم شد سر او را به مدینه فرستادند.(۱۴)

 

 

۳- جلب رضایت خداوند ، پیامبر(ص) و ائمه (ع)

مرحوم آیت الله العظمی خویی (ره) می نویسد:

اَنَّ خُرُوجَ المُختارِ وَ طَلَبَهُ بِثارِ الحُسَینِ (ع) وَ قَتلَهُ لِقَتَلَهِ الحُسَینِ (ع) لا شَکَّ فِی اَنَّه کانَ مَرضِیّاً عِندَ اللهِ وَ عِندَ رَسُولِهِ وَ الاَئِمَّهِ الطّاهِرینَ (ع)(۱۵)

 

 

پاسخ ایرادات :

تعدادی از علمای شیعه و اهل سنّت مواردی را به عنوان ایرادات مختار در کتب خود مطرح کرده اند از قبیل:

۱- قیام مختار به هدف رسیدن به خلافت بود

۲- امام دانستن محمد حنفیه در مقابل امام زین العابدین(ع)

۳- پایه گذاری و به عهده گرفتن رهبری گروهی به نام کیسانیّه

۴- نقل کردن چند روایت علیه مختار

در پاسخ این ایرادات چند مطلب را به صورت اجمال یادآوری می کنم و کسانیکه علاقه مند هستند جهت اطلاعات بیشتر به منابعی که اشاره خواهم کرد مراجعه نمایند.

الف : فقیه بزرگوار حضرت آیت الله خویی (ره) نوع ایرادات علیه مختار را در کتاب معجم رجال الحدیث نقل کرده و بصورت علمی و مستدل پاسخ داده است و بصورت گسترده در حدود ۸ صفحه در ارتباط با فضایل مختار بحث کرده است. (۱۶)

 

ب : مرحوم علامه امینی در کتاب ارزشمند و محققانه الغدیر در ضمن شرح زندگی ابوتمّام طائی (یکی از شعرای قرن سوم) بحث محققانه و علمی در ارتباط با مختار انجام داده و می نویسد:

کسیکه با بصیرت نافذ نگاهی به تاریخ ، حدیث و علم رجال بیاندازد می فهمد که مختار در صف اول بزرگان دین و هدایت و اخلاص قرار داشته و قیام ارزشمند وی تنها برای برپایی عدل با برچیدن طومار مُلحدان و ریشه کن کردن ظلم و ستم اموی بوده است و او از مذهب کیسانی دور است و هرگونه تهمت و جرمی که به وی نسبت داده اند حقیقت ندارد و از این جهت امامان هدایتگر ما؛ امام سجاد(ع)، امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بر او رحمت فرستاده اند. (۱۷)

 

 

ج : مرحوم شهید اول کتابی دارد به نام المزار که در این کتاب زیارتنامه های مربوط به اهل بیت (ع) را آورده از جمله می نویسد:

اَلْفَصْلُ الثّالِثُ فِی زِیارَهِ الْمُخْتارِ (رضی الله عنه)

بعد می نویسد:

اِذا وَقَفْتَ عَلی ضَریحِهِ فَقُلْ:

السَّلامُ عَلَیْکَ اَیُّهَا الْعَبْدُ الصّالِحُ

السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْوَلِیُّ النَّاصِحُ

السَّلامُ عَلَیْکَ یَا أَبَا إِسْحَاقَ الْمُخْتَارَ

السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْآخِذُ بِالثَّارِ الْمُحَارِبُ لِلْکَفَرَهِ الْفُجَّارِ

السَّلامُ عَلَیْکَ أَیُّهَا الْمُخْلِصُ لِلَّهِ فِی طَاعَتِهِ وَ لِزَیْنِ الْعَابِدِینَ عَلَیه السَّلام فِی مَحَبَّتِهِ

السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ رَضِیَ عَنْهُ النَّبِیُّ الْمُخْتَارُ وَ قَسِیمُ الْجَنَّهِ وَ النَّارِ وَ کَاشِفُ الْکَرْبِ وَ الْغُمَّهِ قَائِماً مَقَاماً لَمْ یَصِلْ إِلَیْهِ أَحَدٌ مِنَ الْأُمَّهِ

السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ بَذَلَ نَفْسَهُ فِی رِضَاءِ الْأَئِمَّهِ فِی نُصْرَهِ الْعِتْرَهِ الطَّاهِرِینَ وَ الْأَخْذِ بِثَارِهِمْ مِنَ الْعِصَابَهِ الْمَلْعُونَهِ الْفَاجِرَهِ فَجَزَاکَ اللَّهُ عَنِ النَّبِیِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ عَلَیْهِمُ السَّلامُ (۱۸)

 

 

ب : نوروز از دیدگاه اسلام:

درسال های گذشته مطرح گردید که نوروز عید باستانی ایرانیان بوده که دین مقدس اسلام آن را از خرافات و برخی محرمات اصلاح کرد و بعضی از آداب و سنن جدید بر اساس ضوابط و معیارهای ارزشی بر آن افزود از قبیل :

۱- استحباب غسل که در برخی از روایات مطرح شده است

۲- پوشیدن لباس های تازه و پاکیزه

۳- استفاده کردن از بهترین عطر ها

۴- استحباب روزه گرفتن در روز نوروز (۱۹)  

 

  

محتوا بخشیدن به آداب و سنن:

از جمله موضوعاتی که از ناحیه معصومین (ع) در ارتباط با روز نوروز مورد توجه قرار گرفته است جهت و سمت و سو دادن به آداب و سنن آن است که در جهت مطابقت آنها با معیارهای اسلامی دستور العمل هایی را مطرح فرموده اند. از آن جمله است:

۱-انتظار فرج :

امام صادق (ع) می فرماید :

ما مِنْ یَوْمِ نَیْرُوزٍ اِلاّ نَتَوَقَّعُ فِیهِ الْفَرَجَ (۲۰)

هیچ نوروزی نیست مگر اینکه ما در آن روز منتظر فرج هستیم .

 

۲- پیمان بندگی خدا :

امام صادق (ع) فرمود :

إِنَّ یَوْمَ النَّیْرُوزِ هُوَ الْیَوْمُ الَّذِی أَخَذَ اللَّهُ فِیهِ مَوَاثِیقَ الْعِبَادِ أَنْ یَعْبُدُوهُ وَ لَا یُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ أَنْ یُؤْمِنُوا بِرُسُلِهِ وَ حُجَجِه (۲۱)

 

۳- کمک معنی دار به نیازمندان :

در جریان جلوس اجباری امام موسی بن جعفر (ع) از سوی منصور دوانیقی برای پذیرش هدایای مردم در روز نوروز وقتی که آن پیرمرد سه بیت شعر زیر را که جدّش در حق ابا عبدالله الحسین (ع) سروده بود خواند امام دستور داد تمامی هدایای شاهانه را که برای منصور دوانیقی آورده بودند به عنوان قدردانی و صله به آن پیرمرد فقیر و نیازمند ببخشند.

عَجِبْتُ لِمَصْقُولٍ عَلَاکَ فِرِنْدُهُ

یَوْمَ الْهِیَاجِ وَ قَدْ عَلاکَ غُبَارٌ

وَ لِأَسْهُمٍ نَفَذَتْکَ دُونَ حَرَائِرَ

یَدْعُونَ جَدَّ کَ وَ الدُّمُوعُ غِزَارٌ (۲۲)

درشگفتم از شمشیرهای برنده که تیزی آنها بر پیکر غبارآلودت فرود آمدند و نیز در شگفتم از آن تیرهایی که در برابر چشم بانوان حرم در پیکرت فرو رفتند درحالیکه آنان جدّت را به مددکاری می طلبیدند و سیلاب اشک از دیدگانشان روان بود

 

 

نوروز بعد از پیروزی انقلاب اسلامی :

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نوروز از لحاظ آداب و سنن معنوی و اجتماعی ابعاد جدیدی پیدا کرد که در اتّحاد ، انسجام و تعاون ملت متعهد ایران اسلامی نقش اساسی دارد. از قبیل:

۱-    پیام های نوروزی مسئولان نظام به ویژه رهبر کبیر انقلاب اسلامی و مقام معظم رهبری مدظله العالی

۲- نامگذاری سال ها توسط مقام معظم رهبری و سخنرانی در روز اول فروردین که آثار و برکات بی شماری را عائد جامعه می سازد

۲-    توسعه وگسترش سفرهای معنوی و زیارتی از قبیل سفر به مشهد مقدس جهت زیارت حضرت علی بن موسی الرضا (ع)، سفر به قم جهت زیارت حضرت معصومه (س) و سفر به مناطق جنگی و عملیاتی جبهه ها جهت مشاهده رشادت ها ، ایثارگری ها ، و مظلومیت های شهداء و رزمندگان و اخیراً سفر به کربلای معلّی و مکّه معظّمه

 

ج : نامه گروهی از شیعیان بحرین به رهبر انقلاب

به گزارش شیعه آنلاین، در پی بحرانی شدن اوضاع جاری در بحرین و افزایش حملات وحشیانه نیروهای رژیم بحرین که از سوی کشورهای مختلف حمایت می شوند، گروهی از شیعیان بحرینی نامه‌ای کوتاه خطاب به مقام معظم رهبری نوشته و نسخه ای ازآن را برای پایگاه خبری شیعه آنلاین ارسال کردند. که متن کامل این نامه به شرح ذیل است:

بسم‌الله الرحمن الرّحیم

محضر مبارک ولی امر مسلمین جهان

حضرت آیت‌ الله العظمی سید علی خامنه ‌ای (مدظله العالی)

سلام علیکم ..

با سلام و صلوات بر خاتم أنبیاء محمّد مصطفی (ص)،‌ او که پیامبر بود و از ایشان رسالت بر دوش داشتن را آموختیم، بر علی (ع) که از ایشان عدالت وار بودن را یاد گرفتیم، بر سیده دو عالم که در ایشان ولایتمداری را یافتیم، بر سبْطیْ شباب اهل الجنّه که از ایشان صبر و فرهنگ سرخ شهادت را به ارث بردیم، ‌بر ائمّه‌ طاهرین علیهم‌ السّلام که از ایشان جهاد در راه حقّ را آموختیم و بر تک سوار آخر الزّمان (عج) که از ایشان انتظار اصلاح را به تعلم نشستیم.

سلام ما بر آن امامی که در عرصه‌ی تاریک تاخت و تاز طاغوتیان قیام نمود و درود فراوان بر حضرتعالی که پرچمدار فعلی انقلاب اسلامی و ولی امر مسلمین جهان هستید.

ما گروهی از شیعیان بحرین هستیم که از حضرتعالی تقلید می کنیم و سیرت و سنت جنابعالی برای ما حجت است.

واقعیت این است که اکنون از ظلم و ستم آل خلیفه نزد جنابعالی شکایت می کنیم. فشار بر ما سنگین شده به حدّی که برادران و خواهران و عائله ما را در مقابل چشممان می کشند، فریادرسی کمک نمی کند ما را. اجتماع می کنیم برای رضای خدا و در راه عزّت مسلمین و شیعیان امّا کشته می شویم.

از شما در خواست می کنیم برایمان نزد خدا دعا کنید زیرا اطمینان به استجابت آن داریم. و در ثانی کوچک تر از آنیم که درخواستی کنیم، مع ذلک رنج این آلام و مصیبت ها را که از طرف ما را احاطه کرده، جز با حضرتعالی با چه کسی در میان بگذاریم؟ هر طور که صلاح می دانید ما مقلّدان و فرزندان خود در بحرین را یاری دهید.

سخنرانی عربی جنابعالی در خصوص انقلاب مصر، برادران مصری ما را منصور گردانید و موجب توفیق و نصرت آنان شد، ما نیز در رنج و عذابیم و جز مقاومت و آمادگی برای شهادت چیزی نداریم و خداوند متعال فتح و نصرت را مسئلت می کنیم. (۲۳)

والنصر قادم إنشاءالله

جمعی از مقلدان حضرت آیت الله العظمی خامنه ای در بحرین

 

د : لشکرکشی عربستان و امارات به بحرین

در ارتباط با این اقدام جنایکارانه چند موضوع نیاز به یادآوری دارد

۱- نامه مردم بحرین به مقام معظم رهبری مدظله العالی که در این نامه روی چند مطلب مهم تأکید شده است.

۲- اقدام تجاوزکارانه و قتل عام مردم بحرین از سوی عربستان برخلاف تمامی مقررات و کنوانسیون های بین ا لمللی است

۳- تمامی کشورهای غربی و اروپایی به اصطلاح مدافع حقوق بشر و طرفدار دموکراسی عملاً از متجاوز حمایت می کنند

۴- این جنایت قرون وسطایی عربستان و آل سعود تازگی ندارد سالهاست که وهابیان بی فرهنگ و بی دین در سطح کشورهای اسلامی به جنایت مشغول هستند از قبیل:

الف : قتل عام شیعیان عربستان

ب : تخریب قبور ائمه (ع) در بقیع

ج : حمله به کربلا و نجف

د : کشتار مردم در لبنان ، افغانستان و پاکستان

هـ : راه اندازی گروه های تکفیری علیه تمامی مذاهب اسلامی

و : دامن زدن به اختلافات قومی و مذهبی در میان مسلمانان

ز : اجرای سیاست های استعماری غرب بویژه آمریکا در منطقه

در عین حال با بی شرمی تمام مدعی هستند خادم الحرمین می باشند. خدا می داند از مسلمانان نترسند ضریح پیامبر (ص) را با خاک یکسان می کنند.

بسی جای تأسف است که سازمان کنفرانس اسلامی در برابر این جنایت خفه خون گرفته است. من نمی دانم فلسفه وجودی این سازمان چیست؟ اگر در چنین مواردی نیز سکوت بکند بهتر آن است که مسلمانان آن را منحل کنند.

 

 

پی نوشت :

(۱)   الروضه من الکافی / ثقه الاسلام کلینی ص ۷۳

(۲)   نهج البلاغه خ ۳

(۳) صحیفه نور / نشر آثار امام (ره) ج۲۰   ص۱۲۷

(۴) همان ج ۱۶ ص ۴۱۸

(۵) صحیفه نور ج ۹ ص ۱۳۶

(۶) سیاست نامه امام علی (ع) ص ۶۳۴

(۷) عیون الحکم و المواعظ ص ۴۰۳

(۸) سایت شورای سیاستگذار ی ائمه جمعه

(۹)   الاعلام / زرکلی ج۷ ص ۱۹۲

(۱۰)   تجارب الامم / مدائنی ج ۲ ص ۱۲۴

(۱۱)   دانشنامه دانش گستر ج ۱۵ ص ۵۲۵  

(۱۲) فرسان الهیجاء / محلاتی ج ۲ ص ۲۳۴

(۱۳) مناقب / ابن شهرآشوب ج ۴ ص ۱۰۸  

(۱۴) الکامل فی التاریخ / ابن اثیر ج ۴ ص ۲۶۴

(۱۵) معجم رجال الحدیث / خویی ج ۱۹ ص ۱۰۹

(۱۶) معجم رجال الحدیث / خویی ج ۱۹ ص ۱۰۲

(۱۷) موسوعه الغدیر / علامه امینی ج ۳ ص ۴۸۷

(۱۸)   موسوعه الشهید الاول / مرکز احیاء التراث ج ۱۹ ص ۱۶۵

(۱۹)   بحار الانوار / علامه مجلسی ج۶۵   ص۱۱۰

(۲۰)   میزان الحکمه ج۷ ص۱۴۷

(۲۱)   بحار الانوار/ مجلسی ج۵۹ ص۹۲

(۲۲) مستدرک الوسائل / محدث نوری ج‌۱۰ ص ۳۸۷

(۲۳) پایگاه اینترنتی شیعه آنلاین