چهارشنبه ۵ آبان ۱۴۰۰ - الأربعاء 21 ربيع أول 1443

(۱۳۹۳/۱۰/۰۷) وقف در سیره اهل بیت(ع)

عَنِ الْاِمام العسکری(ع): الوقوفُ علی حَسَبِ ما یَقِفُها أَهْلُها(۱) وقـفهـا طبـق شیـوه واقفیـن خـواهد مـانـد   در زمینه وقف چندین موضوع اولویت دار وجود دارد که باید در جهت •فـرهـنـگ سازی در جامعه •و دفاع از موقوفات موجود •و حمایت ازواقـفیـن •و دفاع از کارگزاران وقف   مورد بررسی و تحلیل جدی علمی قرار بگیرند […]

عَنِ الْاِمام العسکری(ع):

الوقوفُ علی حَسَبِ ما یَقِفُها أَهْلُها(۱)

وقـفهـا طبـق شیـوه واقفیـن خـواهد مـانـد

 

در زمینه وقف چندین موضوع اولویت دار وجود دارد که باید در جهت

فـرهـنـگ سازی در جامعه

و دفاع از موقوفات موجود

و حمایت ازواقـفیـن

و دفاع از کارگزاران وقف

 

مورد بررسی و تحلیل جدی علمی قرار بگیرند عبارتند از:

۱-بررسی و تبیین احکام مربـوط به وقـف در فـقه شیعـه

۲-پژوهش و تحقیق در سیره اهل بیت(ع) در زمینه وقف

۳-نقش موقـوفات در تـمدن و تـوسـعه جـوامع اسـلامی

۴-احکام شرعی و قانونی مربوط به واقفین و متولیان وقف

۵-بررسی وضعیت وقف و موقوفات در عصر حاکمان جور

۶-تـهیه شـناسـنامه جـامع بـرای موقـوفات استان و کشور

۷-برنامه ریزی جامع برای احیاء موقوفات غصب شده

۸-تجدید نظر جدّی و عملی در وجه الاجاره های موقوفات

۹-ضرورت برگزاری دوره های تخصصی برای کارگزاران موقوفات

۱۰-برگزاری همایشهای توجیهی برای مستأجرین موقوفات در استان

۱۱-تهیه دایره المعارف جامع در زمینه موقوفات جهان اسلام

 

الف:وقف در کلام و سیره معصومین(ع)

رسولخدا(ص) و ائمـه هـدی(ع) در جـهت اجـرای عـدالت در جـامـعه و بـرطـرف سـاخـتن نـیاز فـقراء و نیـازمـنـدان وتحکیم پایه های اقتصادی جامعه اسلامی از ابزار و روشهای مـخـتـلـف اسـتـفـاده مـی فـرمـودنـد از قـبـیـل مـوارد زیـر:

۱-تقسیم عادلانه بیت المال در میان عموم مردم

۲-اخذ زکات و خمس اموال مردم و هزینه در مصارف مربوطه

۳-تشویق مسلمانان به انجام کارهای خیر و تولید در جامعه

۴-بخشش قسمتی از اموال شخصی خویش در وجـوه برّ

۵-تشویق مسلمانان بر وقف کردن بخشی از اموال خود

۶-وقف نمودن بخشی از املاک و اموال خویش برای جامعه

 

توضیح:

بر اساس مستندات تاریخی و روایی شیعه و سنی پیامبر اکرم(ص) و امیرمؤمنان(ع)،حضرت زهرا(س) ،امام حسین(ع) ،امام صادق(ع) و امام موسی بن جعفر(ع) بخشهایی از املاک و اموال خویش را در وجوه برّ وقف فرموده اند و در ادوار بعدی اصحاب و مسلمانان از این روش و سیره تبعیت نموده اند.

{gallery}vagf-ostan-93{/gallery}

برای بررسی و مطالعه در این زمینه می توان از منابع زیر استفاده کرد

۱- المغازی / واقدی ج ۱

۲- السنن الکبری / بیهقی   ج ۶

۳- معجم البلدان / یاقوت حموی ج ۱

۴- وسائل الشیعه / حرّ عاملی   ج ۱۳

۵- تاریخ المدینه / ابن شبه   ج ۱

۶- بحار الانوار / علامه مجلسی ج ۲۰

۷- شرح نهج البلاغه / ابن ابی الحدید ج ۱

۸- وفاء الوفاء باخبار المصطفی / سمهودی ج ۳

۹- مقدمه مرآه العقول / علامه عسکری ج ۱

۱۰- منهاج البراعه / علامه خویی   ج ۱۸

۱۱- من لا یحضره الفقیه / شیخ صدوق ج ۴

۱۲- دعائم الاسلام / ابن حنیفه   ج ۲

۱۳- سنن النبی (ص) / اشراف کاظم مدیر شانچی ج ۸

 

نمونه هایی از موقوفات اهل بیت(ع):

۱-امام صادق(ع) فرمود:

تَصَدَّقَ رَسُولُ اللهِ(ص) بِاَمْوالٍ جَعَلَها وَقْفاً وَ کانَ یُنْفِقُ مِنْها عَلـی أضْـیافِـهِ(۲)

رسولخدا(ص) بخشی از اموال خـود را وقف کرد و از آن مال از مهـمانانـش پـذیرایـی مـی فـرمـود.

 

۲-باز از امام صادق(ع) نقل شده در حق امیرمؤمنان(ع) فرمود:

کانَ عَبْداً لِله قَدْ اَوْجَبَ اللهُ لَهُ الْجَنَّهَ عَمِدَ اِلی مالِهِ فَـجعَلَهُ صَدَقَهً مَبْتُولَهً تَجْری بَعْدَهُ لِلْفُقَراءِ وَ قالَ اَللّهُمَّ اِنّـی جَـعَلْتُ هذا لِتَصْرِفَ النّار عَنْ وَجْهی وَ لِتَصْرِفَ وَجْهی عَنِ النّار(۳)

او بنده خدا بود که خداوند بهشت را برایش واجب گرداند بخشی از اموالش را جدا کرده بود تا پس از خود برای فقیران خرج شود و می فرمود:بارخـدایا ایـن کار را کردم تا بواسطه آن آتش را از صورتم و صورتم را از آتش دور گردانی

 

دو نمونه از موقوفات اصحاب و پیروان اهل بیت(ع):

۱-ابن ابی جمهور در کتاب عوالی اللآلی از جـابرعـبدالله انصـاری نـقل کـرده:

لَمْ یَکُنْ مِنَ الصَّحابَهِ ذُو مـَقْـدُرَهٍ اِلّا وَقَـفَ وَقْـفاً(۴)

هر کدام از اصحاب رسولخدا(ص) که قدرت و مکنتی داشت وقفی انجـام میداد

 

۲-مرحوم سیـد محـسن امـین در اعـیان شیـعه در شرح زندگی سید مرتضی علم الهدی نقل میکند:

کانَ قَـدْ وَقـَفَ قـَرْیَــهً عَـلـی کـاغَذِ الْـفـُقَـهاءِ(۵)

یعنی اراضی یک روستا را به منظور تهیه کردن کاغذ برای فقها وقف کرد

 

ب:سیمای وقف در کشور ایران

جهت بررسی این موضوع نیاز به تحقیق و پژوهـش گـسترده گروهی دارد و علی القائده بـاید سازمان اوقاف این اقـدام را بکند لکن چند نکته اساسی را بصورت فهرست اشاره میکنم.

۱-در مورد وقف در سده های اولیه پس از ورود اسلام به ایران اطلاعات گـویایی وجود نـدارد

۲-بر اساس اسناد موجود تاریخی دیوان اوقاف در نیـمه دوم قرن چهارم بوجود آمد و از همین تاریخ حکومتها کاملا در مدیریت موقوفات دخالت کردنـد حـتی بخـش مهـمی از مخارج خود را از درآمـد موقوفـات تأمیـن می کـردنـد.

۳-طبق گزارشات کتب تاریخی و سیاحت نامه ها و مکتوبات و وقف نامه های موجود بیشترین موقوفات مربوط به عصر حاکمیت صفویه بر ایران است حتی خود شـاهان صـفوی در وقـف بـخـشـی از امـوال خـود پـیـش قـدم بـودند.

 

توضیح:

در سال ۱۰۱۵ هجری شاه عباس اول املاک خود را که قیمت آنها یکصد هزار تومان شاهی بود و ساختمانها و بناهایی که در اصفهان و حومه وجود داشت وقف چـهارده معصـوم(ع) کرد.مرحوم شیخ بهایی وقـف نـامه ای در ایـن زمـینه تـنظیم کـرد.

۴-بعد از صفویه وقف سیر نزولی داشته در عصر حاکمیت نادرشاه با دستور وی تمامی موقوفات کشور غصب شده و در مصـارف دیگر هزینه میگردید و مذهب شیـعه را از رسمیـت انـداخت .البته قبل از اجرایی کردن تمامی اهداف شوم خویش کشته شد لذا جانشین او علی قلی شاه دستـورات او را لـغـو و بخـشی از امـوال غـصب شـده را برگـرداند.

۵-شرایط حاکم بر موقوفات در عصر قاجاریه و پهلوی به دلیل لائیک بودن و وابستگی آنان به کشورهـای غربی و اروپایی شرایط شبیه عصر نادرشاه را داشت.

 

ج:علل کم رغبتی مردم نسبت به وقف

لازم به یاآوری است که با همه فراز و نشیبهایی که در گذشته تاریخ نسبت به موقوفات وجود داشته ولی مردم مسلمان و شیعه ایران در رابطه با وقف به وظایف خودشان عمل کردند و یکی از زیبایی های موقوفات در ایران محتوای آنهاست که بیشترین موقوفات را موارد زیر به خود اختصاص داده است.

۱-زنده نگه داشتن یاد و نام اهل بیت(ع)

۲-راه اندازی و حراست از حوزه های علمیه شیعه

۳-رفع نیاز فقرا و مستمندان جامعه

۴-عمران و آبادانی مساجد و حسینیه ها

۵-پل سازی،جاده سازی و بیمارستان سازی

۶-راه اندازی دارالایتام و سرای سالمندان

 

در عین حال عوامل زیر در کم رغبتی های اخیر نسبت به وقف نقش دارنـد:

۱-علل و عوامل مربوط به دوران حاکمیت طاغوت

تصاحب موقوفات از طرف پادشاهان ستمگر

کـنار زدن مـتولیان قـانـونی و شـرعی موقـوفـات

مصرف کردن عایدات موقوفات در غیر نیّات واقفین

غصب شدن نوع موقوفات توسط اشخاص حقیقی و حقوقی

 

۲-عوامل مربوط به بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

ضعف مدیریت در بدنه سازمان اوقاف در طول سـال های پـس از پـیروزی

ضعف اساسی در تبلیغات و اطلاع رسانی

عدم تجلیل از واقفان و خیّران جامعه

کوتاهی کردن در حمایت از حقوق موقوفات

برخوردهای تبعیض آمیز با غاصبین مـوقوفات

تغییر اساسی موقوفات با اغراض شخصی و سـیاسی

غیر علمی بودن زیر مجموعه و بدنه سازمان اوقاف

 

د: پدیده شوم موقوفه خواری

یکی از موضوعاتی که متأسفانه از ادوار گذشته در جامعه مطرح بوده موضوع موقوفه خواری است این پدیده شوم در اثر عـوامـل متـعـدد رواج پیـدا کـرده اسـت از قـبیـل:

بی مبالاتی مسـتأجـران مـوقوفـات

عدم توجه اشخاص به احکام شرعی

کوتاهی کـردن متولیـان موقوفات

مصادیق موقوفه خواری

غصب کردن موقوفات به نفع شخصی یا سازمانی

سندسازی بر علیه موقوفات از ناحیـه مستـأجران

عدم پرداخت اجارهای ناچیز موقوفات

بستن قراردادهای اجاره با ثمن بـخس(۶)

  

توضیح:

طبق اظهار نظر مسئول محترم سازمان اوقاف کشور:

یک میلیون و دویست هزار نفر مستأجر برای موقوفات وجود دارد.

پنج هزار رقبه فقط در اختیار آموزش و پرورش است.

هزار پرونده در محاکم قضایی برای موقوفات تشکیل شده است.

آمار پرونده ها نشان می دهد که چه تعداد موقوفه خوار در کشور وجود دارد . اگر این موارد حل نشود قطعا تأثیر منفی بر وقف خواهد گذاشت.

 

پی نوشت:

(۱)فروع کافی/کلینی ج۷ص۳۷

(۲)مستدرک الوسایل / محدث نوری ج ۱۴ ص۴۷

(۳)دعائم الاسلام/قاضی ابوحنیفه مغربی ج۲ ص۳۴۰           

(۴)عوالی اللآلی /ابن ابی جمهور ج۳ ص۲۶۰                     

(۵)اعیان الشیعه/سید محسن امین ج۱۲ص۲۷۳

(۶)سایت راسخون

 

مکان:سالن اجتماعات سازمان اوقاف و امور خیریه

موضوع:وقف در سیره اهل بیت(ع)

مناسبت:همایش وقف در مرکز استان به مناسبت هفته وقف

پر بازدیدترین ها

بیشتر