شنبه ۲۵ دی ۱۴۰۰ - السبت 12 جماد ثاني 1443

(۱۳۹۳/۱۲/۱۲) تحلیل محتوای خطبه فدکیه(جلسه خویی های مقیم ارومیه)

الف:محتوای خطبه مسجد النبی (ص) خـطبـه فـاطـمـه(ع) در مـسـجـد النـّبی(ص) از میراث های مـانـدگـار اهـل بـیـت (ع) در مـیان امّت رسول خدا (ص) می باشد علامه مجلسی ره در مورد جایگاه خـطبـه می نویسد: اَلَّتـی تـَحَیَّرَ مِنَ الْعُجْبِ مِنْها …أَحْلامُ الْفُصَحاءِ وَ الْبُلَغاء(۱)   ب:سند خطبه در منابع فریقین بسیاری از بزرگان دانشمندان شیعه و […]

الف:محتوای خطبه مسجد النبی (ص)

خـطبـه فـاطـمـه(ع) در مـسـجـد النـّبی(ص) از میراث های مـانـدگـار اهـل بـیـت (ع) در مـیان امّت رسول خدا (ص) می باشد علامه مجلسی ره در مورد جایگاه خـطبـه می نویسد:

اَلَّتـی تـَحَیَّرَ مِنَ الْعُجْبِ مِنْها …أَحْلامُ الْفُصَحاءِ وَ الْبُلَغاء(۱)

 

ب:سند خطبه در منابع فریقین

بسیاری از بزرگان دانشمندان شیعه و اهل سنّت این خطـبه رانقـل و یا به آن اشاره فرموده اند از آنجمله است شخصیت های ذیـل:

۱- سید مرتضی علم الهدی / الشافی ج۴ ص۶۹         

۲- قاضی نعمان / شرح الاخبار ج۳ ص۳۴-۴۰               

۳- شیخ صدوق / علل الشرایع ص ۲۴۸              

۴- طبرسی /الاحتجاج ج۱ ص ۲۵۶

۵- علامه مجلسی / بحارالانوار ج۲۲ ص۲۲۰             

۶- ابن ابی الحدید / شرح نهج البلاغه ج۶ ص۲۱۱

۷- طبری/ دلائل الأمامه ص ۱۰۹

۸- احمد ابن ابی طاهر / بلاغات النساء ص ۲۳

۹- ثقه الاسلام کلینی / الکافی ج۸ ص۳۷۶

۱۰- مسعودی / مروج الذهب ج۲ ص۳۰۴

۱۱- ابن عبد ربّه / العقد الفرید ج۳ ص ۲۳۶

۱۲ – زمخشری / الفائق ج۳ ص۳۳۱

۱۳- ابن منظور / لسان العرب ج ۱۵ ماده (لمه)

۱۴- ابن درید / جمهره اللغه ج۱ ص۶۰۴ ماده (خلص)

۱۵- خلیل بن احمد / العین ماده (لَمَمَ)

 

ج:فهرست محورهای خطبه

خطبه را می توان در محورهای زیر خلاصه و دسته بندی کرد :

۱- حمد و سپاس خداوند به خاطر نعم بی پایانش

۲- مباحثی در توحید و نبوت به صورت استدلالی

۳- تبیین ویژگی های عصر جاهلیّت

۴- توضیح فعالیتهای عصر رسولخدا (ص)

۵- بیان حوادث ایّام رسالت رسول اکرم (ص)

۶- تشریح موقعیت امیرالمؤمنین (ع) در پیشامدهای زمان پیامبر (ص)

۷- توضیح دگرگون شدن اوضاع بعد از رسولخدا (ص)

۸- مخاطب قرار دادن هیئت حاکمه در مورد فدک و اقامه برهان

۹- سرزنش مسلمانان به خاطر کوتاهی در حق خاندان پیامبر

 

د:فرازهائی از متن خطبه

خطاب به حاضران در مسجد

۱- شما پرچم داران امر به معروف و نهی خداوند هستید

۲- شما حاملان دین و وحی خدا هستید

۳- شما مسئولیت تبلیغ دین خدا به امتهای دیگر را برعهده دارید

۴- جانشین رسول خدا (ص) به عنوان رهبر در میان شماست

۵- قرآن امانت خداوند در میان شماست

 

بیان فلسفه برخی از احکام

در بخش دیگر خطبه به بیان فلسفه برخی از احکام خـدا بـه ترتـیـب زیـر مـی پـردازنـد:

۱- خدا ایمان را برای پاکسازی شما از شرک قرار داد

۲- و نماز را برای پاک کردن شما از تکبّر

۳- زکات را برای پاک کردن جان و روزیتان

۴- روزه را برای تثبیت اخلاص

۵- حج را برای استحکام دین

۶- عدل را برای تنظیم قلبها

۷- اطاعت ما را برای نظم یافتن ملت

۸- امامت را برای در امان ماندن از تفرقه

۹- جهاد را برای عزّت اسلام

۱۰- صبر را برای کمک به استحقاق پاداش

۱۱- امر به معروف را برای مصلحت عموم

۱۲- نیکی به پدر و مادر را سپر حفظ از خشم

۱۳- قصاص را وسیله حفظ خونها

۱۴- صله ارحام را وسیله ازدیاد عدد

۱۵- نهی از شراب خواری را برای پاکیزگی از کثافت

۱۶- شرک را حرام کرد برای اخلاص به ربوبیت خویش

 

بیان خدمات رسول خدا(ص)

حضرت خـطـاب بـه مـردم ابـتـدا بـه معرفی خود می پردازدو می فرمایـد:

إِعْـلَمُـوا اَنّـی فاطِمَه و ابـی مـحـمّـد(ص)

 

اگر پدر مرا بشناسید مدانید که من پدری دارم که هیچ یک از زنان شما چنان پدری ندارند ، سپس فعـالیتهای رسولخدا (ص) را به ترتیب زیر یـادآوری فـرمودنـد :

رسالت خویش را انجام داد

سرآغاز نبوت را با انذار شروع کرد

بت ها را در هم شکست

با زبان حکمت و موعضه حـسنه به سـوی خدا دعوت کرد.

تا جمع (مشرکان) در هم شکست و آنان از میدان گریختند

عربده های شیاطین خاموش شد

گره های کفر و نفاق از هم گشوده شد

و دهان شما به کلمه اخلاص باز باشد

 

یادآوری گذشته مسلمانان

سپس حضّار مجلس را بصورت مستقیم مورد خطاب قرار داده و گذشته آنان را چنن یادآوری فـرمودنـد :

و شما بر کنار پرتگاهی از آتش بودید

مانند جرعه آب بودید ( که به سادگی شما می توانستند بنوشند )

آنقدر ضعیف بودید که هر طمعکاری به سراغتان می آمد

و آتش زنه ای بودید که بلافاصله خاموش می شدید

و لگد کوب شده قدمـها بـودید

آبهای جاده ها را می آشامیدید

ذلیل شـده و درمـانـده بـودید

می ترسیدید که مردمان ( اطرافتان ) شما را بربایند

خدای تعالی به دست محمد(ص) شما را نجات داد

 

و:روضه حضرت زهرا(ع)

مصیبت معصوم را فقط معصوم می فهمد لذا گستردگی و عمق مصائب حضرت فاطمه را در عالم معنا انسان های معمولی توان درک نـدارنـد لذا بخشی از این مصائب را میتوان از درد و دل های امـیرمؤمـنان (ع)بـا رســول خــدا (ص)بـعـد از دفـن آن حـضــرت بــه دســت اورد ابا عبدالله الحسین (ع) نقل مـی کنـد وقتـی امیـرمؤمـنان(ع) حضرت فاطمه را دفن فرمود علامتی بر مزارش نگـذاشت.

سپس فَهـَوَّلَ وَجْهـَهُ اِلــی قَـبْـرِ رَسُـولِ الله

و عرض کرد اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُوَل اللهِ…

 

همه امیرمؤمنان را با قدرت ،صلابت ،شجاعت و هیبت می شـناسـیم و شـاهـد این مدعا جنگ ها ،حکومت داری ،قضاوت ها،خـطـبه هـا و کـلمـات قصار آن بزرگوار است لکن درد و دل های ایشان با پیامبر بزرگوار از شکسته شدن آن مرد بزرگ حـکـایـت دارد چـنـد جـمـلـه از درد دو دل هـای ایـشـان را تـرجـمه مـی کنـیم

قَلَّ یا رَسولَ اللهِ اَنْ صَفِیَتِکَ صَبْری

ای رسول خدا صبرم از فراق صفیه تو به سر آمده

اَمّا حـُزْنی فَسَرْمَدْ

انـدوه مـن دائـمـی اسـت

وَ اَمّا لـَیـْــلــی فــمـُـسَــهـّـَدْ

بهای من با بیداری خواهد گذشت

وَ هَـمٌّ لا یـَـبْــرَحُ مـِن قـَـلـْـبــی

این غصه ای است که از قلب من بیرون نخواهد رفت

اِنَّما أَشْکوا بَثّی وَ حُـزْنی اِلـی اللهِ     

شکوه غم و اندوه خود را تنها به خدا می برم

لُوْلا غَلَبَهٌ المُسْتَوْلینَ                                        

اگر نبود تسلط دشمنان نبود

لـَجْعَلْتُ الْـمُـقام واللَّـبْثَ لِزاماً         

اقامت در این مکان را بر خود لازم میدانستم

وَلَأَعـْوَلْـتُ اِعْـوالَ الـثَـکـلـی         

و چون زن فرزند از دست داده فریاد میزدم

عَلی جَـلـیـلِ الـرَّزیـهِ

به خاطر این مصیبت بزرگ

فَبِعِیْنِ اللهِ تُدْفَنُ ابْنَتُکَ سِرّاً

در پیشگاه حق تعالی دخترت در پنهانی به خاک سپرده می شود

وَ تُهْضَمُ حَقُّها

و حق او غصب می گردد

وَ یُمْنَعُ اِرْثُها

و از ارثش محروم می شود

وَلَم یَتَباعَدُ العَهْدُ

و حال آنکه هنوز زمان زیـادی از سـفـارشـات تـو نگـذشـته اسـت

      

پی نوشت:

(۱)بحار الانوار / مجلسی ج۲۲

 

مکان: امامزاده غریب حسن ارومیه

موضوع: تحلیل محتوای خطبه فدکیه

مناسبت: جلسه خویی های مقیم ارومیه