پنج شنبه ۳۰ دی ۱۴۰۰ - الخميس 17 جماد ثاني 1443

(۱۳۹۴/۰۳/۲۳) همایش گرامیداشت دکتر عباس زریاب خویی

رسولخدا(ص) فرمود: مَوْتُ الْعالِمِ مُصیبَهٌ لاتُجْبَرُ وَ ثُلـْمَهٌ لاتـُسـَدُّ وَ هُـوَ نَجْمٌ طُمِسَ وَ مَوْتُ قَبیلَهٍ أَیْسَرُ مـِنْ مَـوْتِ عالِـمٍ(۱) مرگ دانشمند مصیبتی جبران ناپذیر و رخنه ای بسته ناشدنی است او ستاره ای است که غروب می کند مرگ یک قبیله آسانتر از مرگ یک دانشمنـد است.   مقدمه: بمناسبت گرامی داشت دانشمندی دور […]

رسولخدا(ص) فرمود:

مَوْتُ الْعالِمِ مُصیبَهٌ لاتُجْبَرُ وَ ثُلـْمَهٌ لاتـُسـَدُّ وَ هُـوَ نَجْمٌ طُمِسَ وَ مَوْتُ قَبیلَهٍ أَیْسَرُ مـِنْ مَـوْتِ عالِـمٍ(۱)

مرگ دانشمند مصیبتی جبران ناپذیر و رخنه ای بسته ناشدنی است او ستاره ای است که غروب می کند مرگ یک قبیله آسانتر از مرگ یک دانشمنـد است.

 

مقدمه:

بمناسبت گرامی داشت دانشمندی دور هم جمع شده ایم که از جمله آثار و برکات وجودی او حضور بهم رساندن دانشمندان ،محققان ،پژوهشگران ،فرهیختگان و ایران شناسان در شهر دارالمؤمنین و دارالصّفای خوی زادگاه و مسقط الرأس زنده یاد دکتر زریاب و یا بقول رهبر کبیر انقلاب اسلامی میرزا عباس زریاب خویی می باشد.

اگر نمی بود دکتر زریاب قطعا اتفاق نـمی افتاد کـه خوییها   بتوانند از فیوضـات حـضـرات آقایـان دکـتر مـوحـد،دکـتر آذرنگ ،دکتر همدانی و همشهریان بزرگوار خانم دکتر آموزگار   و دکتر مرقاتی و سایر دانـشمـندان و محققان یکجا بهره ببـرند.

به محضر همه حضار محترم و مهمانان بزرگوار شرکت کننده در همایش گرامیداشت زنده یاد دکتر زریاب اعم از خواهران و برادران ،فرهیختـگان و نیکان از نـاحیه مردم و مسئولان خوی خیر مقدم عرض می کنم.

خوی شهری است که سوابق فرهنگی،علمی و حوزوی آن تا قرن ششم کشیده می شـود که حوزه علمیه ای دایر بنام حوزه الفرج داشته که فیروزآبادی در قاموس اللغه،حموی در معجم البلدان،سمعانی در الانساب و زیبدی در تاج العروس از محدثان ،متکلمان،فقهاء،ادیبان و مفسران آن به نیکی و تعظیم نام برده اند.

ابن عساکر مؤلف تاریخ ۸۰ جلدی دمشق در مقدمه آن مینویسد از جمله شهرهایی که جـهت بهره گیری از دانشمندان و محققانش سفر کرده شهر خوی بوده

یکی از دانشمندان خوی در قرن ششم بنام قاضی شمس الدین احمد بن خلیل خویی به منطقه شامات مسافرت نموده قضاوت دمشق و تدریس بزرگترین مرکز علمی این منطقه را بعهده می گیرد و شاگردان بسیاری تربیت نموده و دایره المعارفی حاوی ۲۰ علم تدوین نموده و تفسیر نیمه تمام مفاتیح الغیب فخر رازی را به اتمام می رساند.

بر اساس مستندات تاریخی مردم خوی هیچ وقت لائیک و بی دین نبوده اند .قبل از ورود اسلام به آذربایجان مسیحیت آیین رسمی مردم خوی بوده ،وجود کلیساها و عبادتگاه های متعدد در شهر و حومه گواه بر این مدعی است.

همین سوابق و زمینه های علمی،ادبی و عرفانی این شهر موجب می شود شمس الحق ،شمس تبریـزی خـوی را محل سکونت و آرامش خویش برگزیـده و آرام گیرد.

لازم به یادآوری است که بیشترین رونق علمی ، فرهنگی و شیعه گری خوی از عصر حاکمیت صفویان شروع شده که راه اندازی چهار مدرسه علمیه ، ساخت دهها مسجد ، تربیت صدها دانشمند در رشته های مختلف علوم اسلامی ، بوجود آمدن خاندانهای متعدد علمی و مهاجرت جویندگان دانش از مناطق مختلف داخلی و خارجی از قبیل: نخجوان ،تفلیس،کشمیر ،ایروان،قفقاز،قارص،اغدیر و آغری به حوزه علمیه خوی از آنجمله می باشد.

نقش اساسی حوزه علمیه خوی در منطقه آذربایجان موجب گردیده تا مراجع تقلید نجف در ادوار مختلف این شهر را مورد عنایت ویژه قرار داده و شاگردان برجسته خویش را جهت مدیریت حوزه علمیه و تبلیغ فرهنگ اهل بیت(ع) به این شهر اعزام نمایند از قبیل شاگردان: مرحوم بحرالعلوم،کاشف الغطاء،شیخ مرتضی انصاری،صاحب جواهر،صاحب حدائق،شیخ هادی تهرانی،آخوند خراسانی و سید کاظم یزدی هم اکنون نیز به برکت انقلاب اسلامی چهار مدرسه علمیه برادر و خواهر با ۵۰۰ نفر طلبه تا پایان سطح دایر می باشد.

 

فهرستی از برداشتهای خود از شخصیت دکتر زریاب:

۱-زریاب دانشمند ذوفنون بود

بر اساس مستندات متعدد موجود زنده یاد دکتر زریاب در ادبیات عـربی و فارسـی،فـلسـفه،فـقه ، اصول ، تاریخ ، تصحیح و ترجمه متون،کتـابشـناسی،نسـخه شـناسـی،لغت شــناسـی تـبـحر داشـت.

{gallery}zaryab{/gallery}

۲-انتخاب موضوعات سنگین

بخاطر تسلط و احاطه علمی دکتر زریـاب بر مـوضـوعات مهم تاریخی ،کلامی،فلسفی،فقهی،حدیثی و لغوی بـرای تصحیح یا ترجمه ،نقد،تحشیه و یا تهیه مقاله مشکل ترین و سنگین ترین موضوعـات را انتخـاب می کـرد از قبیـل:کتاب الصیدنه ابوریحان،آیینه جام،روضه الصّفا،لذات فلسفه،تاریخ فلسفه و مقالاتی در مورد قضـا و قدر،عاقـل و مـعقول،ابن تیمیه،ابن مقفع،بابک خرمدین،ماتریالیسم دیـالیکتیک،فرشته،ابلیس در قرآن،شیخیه،   ابوطالب ،   ابوموسی اشعری

 

۳-دکتر زریاب و تحلیل سیاسی

در عین حال که دکتر زریاب یک شخصیت علمی،محقق و پژوهشگر بود یک سـیاسـتمدار و تحلیلگرسـیـاسـی پـخــتـه و کــارآمـد نــیـز بــود ولــو درصحنه های سیاسی جامعه حـضور فیـزیکی نداشت

این مدعا را میتوان از مواضع و اظهار نظرها و تحلیل های او در مورد انقلاب مشروطه ،نهضت ملّی ،جریان دموکرات آذربایجان،حکومت استبدادی رضاشاه و نقد شخصیتهای سیاسی مانند قوام السلطنه ،ناصر الملک همدانی،مستوفی الممالک،محمد علی فروغی وثوق الدوله،مصدق،تقی زاده،شیخ فضل الله نوری ،بهبهانی و طباطبایی و… اثبات کرد.

 

۴-بهره گیری از فقهای بنام حوزه

دکتر زریاب در تحصیلات حوزوی بسیار خوش شانس و موفق بوده .تمامی اساتید او انسانهای دانشمند و فقیه زمان شناس بودند .او ادبیات عرب و علوم بلاغت را در خوی از آیت ا.. اعلمی فرا می گیرد که از شاگردان برجسته آخوند خراسانی و شیخ هادی تهرانی بوده

هم زمان از جلسات وعظ و خطابه مرحوم شیخ قاسم مهاجر ایروانی بهره می برد و شیفته او می گردد که تفکری همانند سید جمال اسد آبادی داشته که کتاب تمدن الاسلام از اوست و از شاگردان حاج میرزا صادق مجتهد تبریزی بوده که در انقلاب اکتبر به ایران مهاجرت نموده بود.

سطوح بالای حوزه را از محضر همشهری خود آیت ا.. شیخ صادق فراحی خویی و آیت ا.. سید محمد یزدی معروف به محقق داماد و آیت ا.. سید احمد خسرو شاهی فرا میگیرد.فلسفه اسلامی را از محضر رهبر کبیر انقلاب و خارج فقه و اصول را از محضر حضرات آیات حجت تبریزی ،صدرالدین صدر و سید محمد تقی خوانساری بهره می برد.

 

۵-شهامت نقد دکتر زریاب

نقد منصفانه متون ،اشخاص ،جریانها و گروه ها از جمله ویژگی های برجسته دکتر زریاب بوده از آنـجمله است:

۱-نقد شرایط حاکم بر حوزه علـمـیه قم در عصر خویش از نظر نابسامانی

۲-نقد دانشگاه از نظر سطحی بودن فـراگیری عـلوم

۳-نقـد کردن جـریان روشـنفکری در ایران به دلیل نادیـده گرفـتن نقش مـؤثر مذهـب در نهضت ها

۴-نقـد حـزب دمـوکرات آذربایجـان و جـریان پان ترکیستی و دفاع از ملیت و فرهنگ ایرانی

 

یک پیشنهاد:

همه بزرگان اذعان دارند امروز مدرک گرایی،سطح نگری،گرایش به مادیـات،مباحات بر الـقاب مـراکز عـلمـی مـا را تـهدیـد می کند لذا به نظر می رسد چاره اندیشی در این زمینه یکی از رسالتهای سنگین دانشمندان و محققان همانند حـضـرات عالـی می باشـد.

از جمله روشهای مقابله با این جریان انحرافی معرفی کردن چهره الگوهایی همانند دکتر زریاب و تمامی شخصیتهای برجسته علمی بویژه دانشمندانی که تجربه موفق فراگیری هر دو از علوم حوزوی و دانشگاهی را دارند به نسل جوان فعلی اعم از دانشجو و طلبه

 

منابع مقاله:

۱-تذکره الفضلاء/فاضلی خویی

۲-تاریخ دمشق /ابن عساکر

۳-دایره المعارف تشیّـع

۴-دانشنامه زبان و ادبیات فارسی

۵-دانشنامه جهان اسلام

۶-دایره المعارف بزرگ اسلامی

۷-کنز العمال/متقی هندی ۲۸۸۵۸

۸-کلمه سواء/آیت ا.. اعلمی خویی

۹-گفتگو با دکتر زریاب/میرزا صالح

۱۰-گلشن ابرار /جمعی از نویسندگان

۱۱-مزارات خوی/الوانساز خویی

۱۲-نادره کاران/ایرج افشار

۱۳-یکی قطره باران /تفضلی

 

پی نوشت:

(۱)کنز العمال/متقی هندی ۲۸۸۵۸

 

موضوع:تاریخچه فرهنگی و علمی خوی

مکان: سالن اجتماعات فرمانداری

مناسبت: همایش گرامیداشت دکتر زریاب