شنبه ۶ آذر ۱۴۰۰ - السبت 22 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۴/۰۶/۱۰) تاریخچه حوزه های علمیه و شیوه های تحصیل در آنها

عَنْ عَلِیِّ (ع): قَالَ بَیْنَمَا أَنَا جَالِسٌ فِی مَسْجِـدِ النَّبِیِّ ص إِذْ دَخَـلَ أَبُـوذَرٍّ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ جَنَازَهُ الْعَابِدِ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ مَجْلِسُ الْعلِمِ من نشسته بودم در مسجد پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم که ابوذر داخل مسجد شد. و به رسول‌اللَّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم عرض کرد: «نزد شما (همراهی) جنـازه عـابد بهـتر اسـت یا مـجلس عـلم فَقَالَ رَسُولُ […]

عَنْ عَلِیِّ (ع):

قَالَ بَیْنَمَا أَنَا جَالِسٌ فِی مَسْجِـدِ النَّبِیِّ ص إِذْ دَخَـلَ أَبُـوذَرٍّ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ جَنَازَهُ الْعَابِدِ أَحَبُّ إِلَیْکَ أَمْ مَجْلِسُ الْعلِمِ

من نشسته بودم در مسجد پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم که ابوذر داخل مسجد شد. و به رسول‌اللَّه صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم عرض کرد: «نزد شما (همراهی) جنـازه عـابد بهـتر اسـت یا مـجلس عـلم

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص یَا أَبَاذَرٍّ

رسول خدا (ص) فرمود: «اى اباذر:

الْجُلُوسُ سَاعَهً عِنْدَ مُذَاکَرَهِ الْعَالِمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِـنْ أَلْـفِ جَـنَازَهٍ مـِنْ جَـنَازَهِ الشُّـهـَدَاءِ

ساعتى نشستن در مجلس علم، محبوب‌تر اسـت نـزد خـدای تعالى از (حضور در کنار) هزار جنازه از جنازه هاى شهیدان

وَ الْجُلُوسُ سَاعَهً عِنْدَ مُذَاکَرَهِ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ قِیَامِ أَلْفِ لَیْلَهٍ یُصَلَّى فِی کُلِّ لَیْلَهٍ أَلْـفُ رَکْـعَـهٍ

و نشستن ساعتى در مجلس علم محبوب‌تر است نـزد خـدا از قیام هزار شب که کسی در هر شب هزار رکعت نماز بخواند

وَ الْـجُلُوسُ سَاعَهً عِنْدَ مُذَاکَرَهِ الْعِلْـمِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ أَلْفِ غَزْوَهٍ وَ قِرَاءَهِ الْقُرْآنِ کُلِّهِ

و نشستن ساعتى در مجلس علم محبوب‌تر اسـت نـزد خـدا از هزار جهاد (در کنار رسـول خـدا)و خـوانـدن کـل قـرآن

قَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ مُذَاکَـرَهُ الْعِلْمِ خَیْرٌ مِنْ قِرَاءَهِ الْـقُرْآنِ کُـلِّـهِ؟

ابوذر عرض کرد: «یا رسول اللَّه مذاکره علم بهتر است از خواندن همه قرآن؟!»

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) یَا أَبَاذَرٍّ الْجُلُوسُ سَاعَهً عِـنْـدَ مُـذَاکَـرَهِ الْعِلْمِ أَحَبُّ إِلـَى اللَّهِ مـِنْ قِرَاءَهِ الْقُرْآنِ کُلِّهِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ مَرَّهٍ

رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم فرمود: اى ابوذر نشستن ساعتى در  مجلس علم به‌خدا از خواندن دوازده هزار بار کلّ قرآن بـهـتر اسـت

عَلَیْکُمْ بِمُذَاکَرَهِ الْعِلْمِ فَإِنَّ بِالْعِلْمِ تَعْرِفُونَ الـْحَلَالَ مِنَ الـْحَـرَامِ

ملازم باشید به‌ حضور در مجلس علم براى آن‌که به علم می‌دانید حلال را از حرام

وَ مَنْ خَرَجَ مِنْ بَیْتِهِ لِیَلْتَمِسَ بَاباً مِنَ الْعـِلـْمِ کَتَبَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَهُ بِکُلِّ قَدَمٍ ثَوَابَ نَبِیٍّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ وَ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ حَـرْفٍ یَـسـْتـَمِعُ أَوْ یَـکْـتُبُ مَـدِینَـهً فِی الـْجَـنَّهِ

و هر کس از خانه خود بیرون آید که بابى از علم و دانش را طلب کند؛ بنویسد خداى تعالى براى او، به‌ هر قدمى ثواب پیامبرى از پیامبران و عطا می کند او را به‌هر حرفى که می‌شنود یا می‌نویسد شـهرى در بـهـشت خـود

…وَ هَذَا کُلُّهُ تـَحْتَ هَذِهِ الْآیَهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَـى یَرْفَـعِ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُـمْ وَ الَّـذِیـنَ أُوتُـوا الـْعـِلـْمَ دَرَجات(۱)(۲)  

و جمیع این مطالب در تحت این آیه است:خداى تعـالى مؤمنـین را به یک درجه، و علم داده شدگان را به چند درجه برترى داده

توضیح در مورد روایت:

در ارتباط با روایت مذکور سه مطلب لازم بـه تـذکـر و یــادآوری اسـت:

الف:منبع اصلی این روایت کتاب جامع الاخبار است که در قرن هفتم نوشته شده است و از جمله مصادر کتاب بحار الانوار مرحوم علامه مجلسی می باشد که در سال ۱۴۱۳ قمری از ناحیه مؤسسه آل البیت لاحیا التراث تجدید چاپ شده است البته قبلا چـاپ هـای متعـددی داشته است

ب:در مورد مؤلف کتـاب جـامـع الاخبار در میان علما اختلاف نظر وجود دارد

مرحوم آغا بزرگ تهرانی درکتاب الذریعه می نویسد:

وَ قَدْ اِخْتَلَفَ اَقْوالُ الْاَصـْحابِ فـی تَعیین مؤلفه(۱)

در عین حال بر اساس تحقیقات مؤسسه آل البیت مؤلف کتاب الشیخ محمد بن محمد السبزواری ثبت شده است

ج:آخرین مطلبی که در مورد روایت لازم است طلاب عزیز مورد توجه جدی قرار بدهند این نکته است که آن مذاکره العلمی که قدم برداشتن برای تحصیل آن این همه فـضـیـلـت و پـاداش دارد کـدام عـلم و یـا عـلوم هـستـند؟

{gallery}eftetah-sal-howze94{/gallery}

پاسخ این پرسش از این عبارت روایـت قابل استفاده و فهم است که می فرماید:

عَلَیْکُمْ بِمُذَاکَرَهِ الْعِلْمِ فَإِنَّ بِالْعِلْمِ تَعـْرِفُـونَ الـْحَلَالَ مِنَ الـْحَـرَامِ 

چون تنها علمی که انسان بوسیله او حلال و حرام خـدا را تشخیص می دهد علم فقه است که شما طلاب عزیزمشغول فراگیری مقدمات آن هـستـید کـه عبـارتنـد از:علوم صرف ،نحو،منطق،فلسفه ،بلاغت رجال،درایـه،تـفسیـر و عـلم اصـول

تاریخچه حوزه های علمیه:

نهادمقدس حوزه های علمیه نیز مانند همه نهادهای اجتماعی به تدریج و در طول سال‌های متمادی شکل گرفته است، که ریشه شکل‌گیری آن به صـدر اسـلامو آغـاز بعـثـت پیـامبـر اکـرم(ص) بـاز مـی‌گـردد


مطالعه سیر تحول و شکل‌گیری حـوزه عـلـمیه مسـتلزم نگاهی اجمالی به چهارده قرنتاریخ آموزش دراسلام است که باید در ضمن دو دوره جداگانه بررسی شـود

الف:عصر حضور

عصر حضورحدود سه قرن طول کشید که هم‌زمان با طلوع اسلام شروع و تا زمان غیبت حضرت ولی عصر(عج) ادامه یافت.عنصر مشترک در طول این مدت وجود معصومبه عنوان عامل محوری در آمـوزش معـارف دیـنمی‌باشد

دوران پیامبر (ص)

با آغاز رسالت حضرت محمد (ص) در مکه، اولین حلقه‌های رسمی آموزش اسلام تشکیل گردید.یکی از اولین مکان‌های تجمع و آموزش در آغاز بعثتخانه «ارقم بن ابی ارقم» در دامنه کوه صفابود که در این محل چهل نفر از جمله حضرت حمزهو ابوذر غـفاریبـه اسلام گرویـدند


بعد از هجرت مسلمین به مدینهو نزول آیه نفرتلاش بیشتری برای آموزش و فراگیری احکامو معارف اسلامیصورت پذیرفت و مسجدبه عنوان کانون برگزاری جلسات آموزش دینمعرفی شد، که تا قرن‌ها بعـد نـیز ایـن محـوریـت حـفظ گـردید


دوران ائمه (ع)

با رحلت رسول مکرم اسلام این رسالتعظیم توسط حضرت علیو امامانبعد از ایشان به بهترین وجه ممکن عملی شد و تشنگان معارف اصیل اسلامبا حضور یافتن در محضر این بزرگان و شاگردان آن‌ها، کام تشنه خود را سیراب می‌کردند

.

عصر غیبت

در سال ۳۲۹ هـ .ق با وفات آخرین نایب خاص حضرت مهدی(عج)، (علی بن محمد سمری) غیبت کبری آغاز شد .در این مقطع حضرت مسئولیت اداره امور فرهنگی و مرجعیت دینی را به فقهای تربیت شده در مکتب اهل بـیـت واگـذار نـمـود کـه فـرمودنـد:

وَ اَمَا الْحَوادِثُ الْواقِعَهُ فَارْجِعُوا فـیـها اِلـی رُواهِ حَدیثُنا فَاِنَّهُمْ حُـجَّتی عَلَیْکُـمْ وَ اَنَا حُـجَهُ اللهِ…(۱)

 

حوزه قم و ری

هم‌زمان با غیبت صغری و شروع غیبت کبری به علت فشار شدید عباسیان بسیاری از علماء شیعه مجبور به ترک وطن شده و به قم و ری مهاجرت کردند، زیرا این دو شهر تحت فرمان‌روائی آل بویه بود.

نتیجه تلاش‌های علمی دانشمندان شیعه در حوزه‌های قم، ری و عراق تهیه یک موسوعه حدیثی کامل، که اصول اربعمائه را در خود جای داده بود، می‌باشد.از آن جمله می‌توان به کتاب کافی مرحوم کلینی و کتاب من لایحضره الفقیه شیخ صدوق اشاره نمود.

ویژگی مهم این دوره توجه گسترده به تدوین احادیث و فـتـوی دادن بـر طـبـق مـتـن روایـات و جـمـع‌آوری اطلاعـات لازم در مـورد راویـان حـدیـث بـوده اسـت.

 

حوزه بغداد

در قرن پنجم مدرسه فقه قم و ری به دلیل ضعف حکومت عباسی و خارج شدن فقه شیعه از سانسور و فشار طاقت‌فرسای عباسیان و ظهور شخصیت‌های بزرگ علمی چون شیخ مفید، سید مرتضی و شیخ طوسی، به بغداد منتقل شد.مدارسی توسط این بزرگان در بـغداد تاسـیس گـردید

 

حوزه نجف

با اشغال بغداد توسط سلجوقیان و مهاجرت شیخ طوسی به نجف سنگ‌بنای حوزه علمیه در این شهر مقدس گذاشته می‌شود؛ گرچه قبل از شیخ نیز عالمانی در آن‌جا می‌زیـسته‌انـد

با ورود شیخ به نجف و هجرت بسیاری از طلاب به این شهر نجف به یک پایگاه علمی بزرگ برای جهان تشیع تبدیل می‌شود.بعد از شیخ حوزه نجف به دلیل تقلید صرف از آراء شیخ دچار رکود علمی می‌شود اما با ظهور دانشمندانی چون ابن ادریس، محقق ثانی و دیگران ایـن حـوزه حـیاتـی تـازه مـی‌یابـد.

 

حوزه‌های حلب ، حلّه و شام

قبل از شکل‌گیری حوزه نجف، سَلّار دیلمی شاگرد سید مرتضی (ره) حوزه علمیه حلب را شکل داد.در حله نیز برخی از علماء با دائر کردن مرکزی علمی به پرورش جویندگان دانش پرداختند.علامه حلی و محقق حلی از تربیت شدگان این مدرسه‌اند. این حوزه در حدود سه قرن رونق داشت

در شام هم، دانشمندانی چون ابی محمد بن جعفر وراق طرابلسی از شاگردان شیخ طوسی در طربلس، شهید اول و شهید ثانی در دمشق و جبل عامل به تاسیس مراکز علمی شیعی اقدام نمودند.

 

حوزه‌های علمیه ایران

تاریخ تأسیس حوزه‌های علمیه در ایران هم‌زمان با شروع غیبت کبری و ظهور شخصیت‌هائی چون صدوق در ری و پدرش در قم است و شیخ مفید که از مؤسسین حوزه علمیه بغداد است خود از شاگردان شیخ صدوق به شمار می‌رود.

روند تاسیس و رونق یافتن حوزه‌های علمیه در ایران در سیر تاریخ ادامه یافته و حوزه‌هائی در اصفهان، مشهد، ری، قم و شهرهای بزرگ دائر شده است که عمدتا از لحاظ علمی تحت تاثیر حوزه علمیه نجف بوده‌اند.در عصر صفوی با هجرت علماء بـزرگ به اصفـهـان ایـن حــوزه رونـق خـاصی می‌یـابـد

دوره جدید شکوفائی حوزه‌ها در ایران با هجرت آیه الله شیخ عبدالکریم حائری از نجف به قم آغاز می‌شود و سپس با زعامت و مرجعیت عامه آیه الله العظمی بروجردی رونق بیشتری یافته به طوری که توجه بسـیاری را به سمت خود جلب می‌کند.

با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و تحت فشار قرار گرفتن علماء در نجف از سوی رژیم بعث عراق حوزه علمیه قم تبدیل به محور و مرکز حـوزه‌هـای علـمیـه در جهـان تـشیع می‌گـردد

به طوری که هم اکنون هیچ حوزه‌ای در جهان تشیع به عظمت آن نمی‌رسد و هزاران دانشمند و جویای حقیقت اسلام ناب از سراسر جهان در آن به تعلیم و تدریس و تحقیق می‌پردازند

 

اهداف حوزه های علمیه:

هیچ نهاد و سازمانی بدون هدف تاسیس نمی‌شود.نهاد ریشه‌داری مانند حوزه علمیه نیز دارای اهدافی معین و مشخص است، اهدافی که تحقق بخشیدن به آن از رسالت‌های انبیاء الهی بوده و به علماء دین و حوزه‌هـای عـلمیـه به ارث رسیـده اسـت.

 

این اهداف به طور اجمال عبارتند از:

۱-شناخت صحیح دین که همان تفقه در دین است

۲-ابلاغ کردن صـحـیح دیـن بـه هـمه مسلـمانـان

۳-مبارزه با فساد فآلودگیها و ستمگریها

۴-اجرا کردن احکام و معارف دیـنی

 

ویژگی‌های حوزه های علمیه:

حوزه‌های علمیه دارای ویژگی‌هایی هستند که آن‌ها را از نهادهای مشابه علمی و آموزشی متمایز می‌کند، که به طور مختصر به برخی از آن‌هـا اشـاره می‌شـود.

۱-جاذبه های معنوی:فضای حاکم بر حوزه‌های علمیه، اخلاص و معنویت و تقوای الهی است که مهم‌ترین شرط موفقیت و رشد و بالندگی در حوزه علمیه بوده و به همین دلیل است که مردم جامعه با اشتیاق و جدیت، دنباله رو دستورات دینی آن‌ها هسـتنـد.

۲-اسـتقلال از مراکـز قـدرت در زمیـنه‌های مـدیـریـتی، مـالـی و آمـوزشـی

۳-رابطه متقابل و صمیمی مردم و حوزه‌های علمیه و اتکای آن‌ها به یکدیگر

۴-حاکمیت طبع بلند، زهد، قناعت، پرهیز ازتجمل‌گرایی و اسراف بر حوزه‌های علمیه

۵-انعطاف‌پذیری حوزه‌ها در زمینه امکان تحصیل اقشار مخـتلف

۶-تقارن تعلیم و تعلّـم و عـدم مـحدودیت زمـانی بـرای تحـصیل

 

منابع:

  1. درآمدی بر شناخت حوزه و روحانیت، ص ۱۵ تا ۲۷،
  2. سیر حوزه‌های علمی شیعه ص ۵ تا ۲۳، و حوزه
  3. روحانیت در آینه رهنمودهای مقام معظم رهبری، ج ۱، ص ۲ الی ۱۰
  4. یادداشتهای شخصی از منابع مختلف

 

پی نوشت:

(۱)جامع الاخبار /سبزواری ص ۱۰۹ و بحارالأنوار /مجلسی ج ۱ ص ۲۰۳                              

(۲) سوره مجادله آیه ۱۱

(۳)الذریعه الی تصانیف شیعه/آغا بزرگ ج ۵ ص ۳۳/۱۵۱

(۴) وسائل الشیعه / حر عاملی، ج ۲۷، ص ۱۴۰

 

موضوع:تاریخچه حوزه های علمیه و شیوه های تحصیل در آنها

مکان: مدرسه علمیه امام خمینی ره

مناسبت: آغاز سال تحصیلی ۹۴-۹۵