جمعه ۱۲ آذر ۱۴۰۰ - الجمعة 28 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۴/۰۷/۲۵) منابع حماسه عاشورا(سخنرانی شب چهارم ماه محرم)

منابع حماسه عاشورا از جمله موضوعاتی که در جهت جلوگیری از تحریفات و خرافات در زمینه حماسه عاشورا لازم است مورد توجه قرار بگیرد پرداختن به منابع اولیه است چون مستند حماسه عاشورا همان منابع اولیه هستند لکن با توجه به گستردگی ابعاد موضوع ناچاریم مباحث را به صـورت فـهرسـت مطـرح کنیم   فهرست منابع: […]

منابع حماسه عاشورا

از جمله موضوعاتی که در جهت جلوگیری از تحریفات و خرافات در زمینه حماسه عاشورا لازم است مورد توجه قرار بگیرد پرداختن به منابع اولیه است چون مستند حماسه عاشورا همان منابع اولیه هستند لکن با توجه به گستردگی ابعاد موضوع ناچاریم مباحث را به صـورت فـهرسـت مطـرح کنیم

 

فهرست منابع:

میتوان موارد زیر را بعنوان منابع اصلی جهت بدست آوردن حوادث و اتفاقات عاشورا به حـسـاب آورد:

۱-گزارشات شفاهی کسانیکه در کربلا حضور داشتند

۲-گزارشات رسمی گزارشگران دشمن

۳-گزارشات کسانیکه اخبار را بصورت شفاهی شنیده بودند

۴-کتب مقتل که تقریبا از قرن اول آغاز شده است

۵-کتب تاریخی و سیره فریقین

۶-کتابـهای حـدیثی فـریقیـن

۷-کتب و منابع و رجالی فریقین

۸-کتب مناقب و فضائل ائمه(ع)

 

تذکر:

لازم به یادآوری است که بعضی از این منابع مکتوب در طول تاریخ از میان رفته اند مانند مقتل اصبغ بن نباته یا مقتل لوط بن یحیـی (ابـو مخـنف) و مطالبی که از این قبیل منابع نقل می شود بوسیله دیگران است مانند بخش مقتل تاریخ طبری که از مقتل ابومخنف نقل می کـند

 

بررسی کتب مقاتل:

از جمله منابع مهم و قدیمی در زمینه حماسه عاشورا کـتـب مقاتل است که مرحوم آغا بزرگ تهرانی در کتاب الذریعه الی تصانیف الشیعه حدود ۷۷ مـورد از مقاتل نـام مـی برند از قبیل: (۱)

۱-مـقـتل ابـی عـبـدالله الـحـسین(ع)از اصبـغ بـن نـباتـهاز اصـحاب با وفای امیرمؤمنان(ع) که بعد از آن بزرگوار مدتی زندگی کرد و در یکـصد سالـگی رحلـت نمود.

مرحوم آغابزرگ تهرانی در توضیح مقـتل اصبـغ بـن نـباتـه مـی نـویسـد:

اَقُولُ وَ الظّاهِرُ اَنَّهُ اَوَّلُ مَنْ کَتَبَ مَقْتَلَ الْحُسَیْنِ(ع)وَ کِتابُهُ اَسْبَقُ کُتُبِ الْـمَـقاتـِلِ(۲)

میگویم ظاهر این است که اصبغ بن نباته اولین کسی است که در مقتل امام حسین(ع) کتاب نوشته اسـت

بطوریکه قبلا اشاره گردید این مقتل از بین رفته و نقـلی هـم از آن در مـنابـع باقـی نمانـده است

 

۲-مقتل الحسین(ع) /جابر بن یزید جعفی از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بود

جابر در میان اصحاب دو امام بزرگوار مقام بلند و ارجمندی داشت و از دانشمندان بود و رازدار علوم سرّیه اهل بیت(ع) بود بطوری که خـود جابر می گوید ۹۰ هـزارحـدیث از امام باقر(ع) شنیدم کـه هیـچکدام آنها را حق بازگو کردن نداشتم(۳)

این مقتل نیز از مـیان رفتـه اسـت و نقلی از آن جزچند مورد محدود در مقاتل الطالبیین وجود ندارد(۴)

 

۳-مقتل الحسین(ع) /لوط بن یحیی

معروف به ابی مخنف در سال ۱۵۰ قمری رحلت کرده مرحوم شیخ طوسی لوط بن یـحیـی را از اصحاب امام حسن (ع) ، مجتبی (ع) و امام حسین(ع) شمرده است(۵)

 

مرحوم آیت ا… خویی مینویسد:

هُـوَ ثـِقَـهٌ مَسْکُـونٌ اِلـی رِوایـَتـِهِ عَـلـی ما عَـرَفْتُهُ مِـنَ النَّجاشـی واز ۲۹ جلد کتابهای او ازجمله کتاب مقتل الحسین(ع)نام می برد(۶)

مقتل ابی مخنف نیز از میان رفته اسـت لکن بـخـش مهمی از مطالب آن را طبری در تاریخ خود آورده است نوع مورخان از ایـن مـقتل بـهره گرفته اند چون ابومخنف مطالب خود را مسـتند ذکر کرده است لذا از اعتبار ویژه برخوردار می باشد

 

یادآوری:

در بحار الانوار از مقتل ابی مخنف نقل شده است این غیر از مقتلی اسـت که مرحوم شیخ مفید در ارشاد و طبری در تاریخ خود، ابوالفرج اصفهانی در مقاتل الطالبیین و سبط بن الجوزی در تذکره الخواص نقل کرده اند

این مـقتـل داستانی بـه ابومـخنف مـنسوب اسـت لـکن مرحوم محدث نوری در لؤلؤ و مرجان مرحوم مـحـدث قمی در نفس المهوم و مرحـوم آقـا بـزرگ تـهرانـی در کتاب الذریعه و بسیاری از علماء آن را انکار فرموده اند(۷)

 

مقتل های مورد توجه:

در عصر حاضر چند مقتل زیر بیشتر مورد توجه شیعیان اهل بیت(ع) قرار گرفته اند:

۱-اللهوف مرحوم سید بن طاووس

۲-مقتل ابی مخنف( منسوب به ابومخنف)

۳-ناسخ التواریخ / محمد تقی سپهر

۴-مـعـالی السبطین / حائری مازنـدرانی

۵-نفس المهموم / حاج شیخ عباس قمی

۶-مقتل الحسین/ سید عبدالرزاق مقرم

۷-لواعج الاشجان / سید محسن امین عاملی

 

تحول در مقتل نگاری:

در قرن حاضر به برکت وقوع انقلاب اسلامی ایران یک تحول اساسی در مقتل نگاری و پرداختن به حماسه عاشورا به وجود آمده اسـت که این تحولات را میتوان در موارد زیر مشاهده و مورد بررسی قرار داد:

۱-پرداختن به مباحث نظـری و تحـلیلی

۲-توجه جدّی به عبرتهای حماسه عاشورا

۳-پرداختن به انگیزه های قیـام حـسینی

۴-تبیین الگو گیـری از حـماسه عاشـورا

۵-تـبییـن فـلسفه، اهـداف و اسـرار حـمـاسه عاشـورا

۶-نقد کتب تاریخی و مقاتل مربوطه به حماسه عاشورا

۷-پرداختن به موضوع تحریفات و زدایـش خـرافـات

 

چند نمونه از کتب مربوطه:

موارد مذکور را میتوان در کتاب های زیر مورد مطالعه و بـررسـی قـرار داد

۱-حماسه حسینی / شهید مرتضی مطهری

۲-پژوهشی تازه پیرامون قیام حسینی(ع) / سید جعفر شهیدی

۳-دانشنامه امام حسین(ع) ۱۴ جلد / محققان دارالحدیث

۴-مقتل امام حسین(ع) / گروه حدیث پژوهشکده باقرالعلوم

۵-مقتل جامع سید الشهداء / گروهی از تاریخ پژوهان زیر نظر مهدی پیشوایی

 

شجاعت قاسم بن الحسن (ع):

بر اساس نقل بعضی از روایات و مقاتل فرزندان امام حسـن (ع) بعـد از شـهادت سایرین اجـازه مـیـدان پـیـدا کـردند و اولین نـفـرشان حضرت قاسم (ع) بود

 

تعبیر مقاتل از سن حضرت قاسم چنین است:

وَ هُوَ غُلامٌ صَغیرٌ لَمْ یَبْـلُغُ الْحُلُمْ

یعنی یک نوجوان به حد بلوغ نرسـیده بـود

حضرت قاسم به حضور امام حسین(ع)رسید وقتی اباعبدالله (ع) به او نگاه کرد او را دربغـل گـرفـت

وَ جَعَلا یَبْـکیانِ حَتّی غُشِیَ عَلَیـْهِما

و هـر دو گـریه کردند تا از حـال رفتـند

ثُـمَّ اسْـتَأْذَنَ الْـغُلامُ لِـلْـحَـرْبِفَاَبَی الْـحُسَـیْنُ (ع) اَنْ یَـأْذَنَ لَـهُفَلَـمْ یَزَلِ الْـغُـلامُ یُقَـبِّـلُ یَدَیْـهِ وَ رِجْـلَـیْـهِ حَتّی اَذِنَ لَهْ (۸)

بعداً از امام (ع) اجـازه جنگ خواست امـام (ع) از اذن بـه او امتناع کرد مــدام دسـت و پـای امــام (ع) را مـی بــوسـیـــد تـا اجـازه گــرفــت

 

مـرحـوم شیـخ مفید از حمید بن مسلم(از گزارشگران دشمن)نقل می کند گفت:

اِذْ خَـرَجَ عَلَیْنا غُـلامٌ کَاَنَّ وَجْـهَهُ شِقَّـهُ قَمَرٍ

و در دسـتـش شمـشـیـر داشـت و بـا شـدّت جـنـگـیـد

فِـی یَـدِهِ السَّـیْـفُ فَـقاتَـلَ قـِـتـالاً شَـدیـداً           

تا اینکه در عین صغر سن ۳۵نفر از دشـمنان را کـشت

حَتّی قَتَلَ عَلی صِغَرِهِ خَمْسَهً وَ ثَلاثینَ رَجُلاً    

ناگهان یک نـوجوانی که مانند پاره مـاه بود خـارج شـد

 

عـمـربـن سعید به من (حمید بن مسلم)گفت:بخدا من به این پسر حمله خواهم کردگفـتم : سبـحان الله تو از این کار چه بهره خواهی برد ؟او را به حال خودواگذار . این مردم بر او کافی هستندو هــیــچ کــدام از ایـنـان بـاقی نخواهند گذارد

 

گفت: بخدا قسم من بر او حمله خواهم کرد، پس حمله کرد

حَتّی ضَرَبَ رَأسَهُ بِالسَّیْفِ فَـفَـلَـقَهُ وَ وَقَعَ الْـغُـــلامُ لِــوَجْــهـِهْ فَــقالَ : یـا عَـمّاهْ

ســر آن پـســر را چـنــان بـا شـمـشــیــر بـزد که آن را از هم شکافت و آن رو به زمین افتاد فـریــاد زد : ای عـمــو جــان

فَـجَـلّـَى الـْحُسَیْنُ(ع) کَـمَا یـُجَـلّـِی الصّـَقـْرُ وَ انْـجَـلَـتِ الْغُـبْـرَهُ فَـرَأَیْـتُ الْـحُـسَـیْـنَ(ع) قَائِماً عَـلَـى رَأْسِ الْـغُـلامِ(۹)         

امام(ع) با (شنیدن ناله فرزند برادر) مانند باز شکاری خود را به میدان رساند وقتی گردوخاک میدان فرو نشست امام حسین (ع) را دیدم که بالای سرآن جوان ایستاده بود

وَ هُوَ یَـفْحَصُ بِـرِجْلَـیْـهِ وَ الْـحُسَـیْنُ(ع)یَـقُولُ: بُعْـداً لِـقَـوْمٍ قَـتَـلُـوکَ ثُمَّ حَمَلَ الْغُلامَ عَلَـى صَـدْرِهِ حَتَّى أَلْقَاهُ بَیْنَ الْقَتْلَى مِنْ أَهْلِ بَیـْتـِهِ(۱۰)

و او از شدت درد پای خود را بر زمین می سایید امام (ع) (با دیدن این منظره ) فرمود از رحمت الهی دور شوند مردمی که تو را کشتندسپس امام (ع) این نوجوان را درآغوش گرفت و او را بسوی خیام آورده و در میان دیگر کشته ها نهاد

 

پی نوشت:

(۱)الذریعه/آغا بزرگ تهرانی ج۲۲ ص۱۶                                       

(۲)الذریعه/آغا بزرگ تهرانی ج۲۲ ص۱۷

(۳)قاموس الرجال /تستری ج۲ ص    532  

(۴)نقد منابع عاشورا /حسینی ص۲۹     

(۵)رجال /شیخ طوسی ص۹۵و۱۰۴    

(۶)معجم رجال الحدیث /خویی ج۱۵ص۱۴۰

(۷)معرفی نقد منابع عاشورا/حسینی ص۳۸

(۸) موسوعه کلمات الامام الحسین (ع) ص ۴۶۴

(۹) الارشاد / شیخ مفید ج۲ ص ۱۶۰              

(۱۰) اللهوف على قتلى الطفوف / سید بن طاووس ص ۱۱۶