دوشنبه ۱۵ آذر ۱۴۰۰ - الإثنين 2 جماد أول 1443

(۱۳۹۴/۰۷/۳۰) ادوار زندگی ابوالفضل(ع)(سخنرانی شب نهم ماه محرم)

عن الصادق(ع): کانَ عَـمّـُنا الْعَبّاسِ بْـنِ عَـلِـیٍّ(ع) نافِـذَالْبَصیـرَهِ وَ صُـلْـبَ الْایـمان جاهَدَ مَعَ أَبی عَبْدِاللهِ الْحُسَیْن(ع)(۱) عموی ما عباس بن علی بصیرتی نافـذ و ایـمـانـی محـکم و اسـتـوار داشـت و در محضـر امـام حـسیـن(ع) جـهـاد کرد   حضرت ابوالفضل(ع)الگوی مجاهدان: از زمانهای گذشته سیره سخنرانان معمولا بر این جاری شده که زندگی و فضایل حضرت […]

عن الصادق(ع):

کانَ عَـمّـُنا الْعَبّاسِ بْـنِ عَـلِـیٍّ(ع) نافِـذَالْبَصیـرَهِ وَ صُـلْـبَ الْایـمان جاهَدَ مَعَ أَبی عَبْدِاللهِ الْحُسَیْن(ع)(۱)

عموی ما عباس بن علی بصیرتی نافـذ و ایـمـانـی محـکم و اسـتـوار داشـت و در محضـر امـام حـسیـن(ع) جـهـاد کرد

 

حضرت ابوالفضل(ع)الگوی مجاهدان:

از زمانهای گذشته سیره سخنرانان معمولا بر این جاری شده که زندگی و فضایل حضرت ابوالفضل العباس(ع) را در قالب روضه و آن هم در روز تاسوعا بیان کنند البته باید اقرار کرد به دلایل مختلف از زندگی آن بزرگوار اطلاعات گسترده ای وجود ندارد در عین حال آن مقداری که مطرح شده بویژه در ارتباط با حماسه عاشورا نیاز به پژوهش و تحلیل گسترده دارد

اکنون جوامع اسلامی بویژه کسانی که در حال مبارزه با استعمار و استبداد هستند نیاز شدید دارند حضرت ابوالفضل العباس(ع) را الگوی خویش قرار بدهند و از ویژگیهای برجسته آن بزرگوار در مبارزات خود بهره بگیرندلذا بصورت فهرست مطالبی در این زمینه مـطـرح خـواهـیم کرد تا بتوانیم دورنمایی از مجاهدات و ویژگیهای برجسته آن بزرگوار ارائه کـنیم.

 

ادوار زندگی ابوالفضل(ع):

مورخان ولادت آن بزرگوار را ۴ شعبان سال ۲۶ ق ثبت کرده اند. پدر بزرگوارشان امیرمؤمنان(ع) و مادرشان فاطمه کلابی معروف به ام البنین همسر دوم امیرمؤمنان(ع) اسـت

حضرت ابوالفضل العباس(ع) از نوجوانی خود ۳ امام بزرگوار را درک کرده و در دامن پرمهر آنان تربیت یافته است لذا ادوار زندگی ۳۴ ساله ایشان را میتوان بـه سـه دوره زیر تـقسیـم کـرد:

 

الف:دوران امامت امیرمؤمنان(ع)

۱۴ سال از عمر پربرکت آن بزرگوار در محضر پدرشان امیرمؤمنان(ع) سپری شده است .مرحوم سهل بن عبدالله بخـاری از عـلمـای قـرن ۴ در ایـن زمـینـه مـی نـویـسـد:

عاشَ الْعَبّاسُ مَعَ اَبیهِ اَرْبَعَ عَشْرَهَ سَنَهً حَضَرَ بَعْضَ الْـحُـروبِ فَـلَـمْ یَأْذَنْ لَـهُ اَبُـوهُ بِالنِّـزالِ(۲)

عباس با پدرش ۱۴ سال عمر کرد و در بعضی از جنگها حاضر می شد ولی پدرش به او اجـازه جنـگ نمی داد

 

بدین جهت حضرت عباس(ع) تمامی حوادث سیاسی دوران خلافت ظاهری امیرمؤمنان(ع) را شاهد بوده و در بعضی از نقلها چنین وارد شده است او در جنگ صفین همراه پدر و برادرانش شرکت داشت وقتی معاویه آب فرات را به محاصره سپاه خود درآورد قبل از اینکه علی(ع) برای آزاد سازی آب دستور حمله دهد مشاهده شد از میان سپاه جوان نورسته و پرهیبتی که آثار شـجاعت و صلابت در حرکات او نمـودار بود و در حالی که نقابی بر چهره داشت بیرون آمد

و در مقابل سپاه دشمن رجز خواند و هماورد طلبید و در نهایت یکی از فرماندهان لشکر معـاویـه یعنـی ابوشـعثاء و فـرزنـدان او را بـه قـتل رسـانـد سپس معلوم شد این جوان حضرت ابوالفضل العباس(ع) بوده است(۳)

 

ب:دوران امامت امام حسن(ع)

۱۰ سال از عمر شریف حضرت ابوالفضل العباس(ع) در دوران امامت برادر بزرگوارشان امام حسن مجتبی(ع) سپری شده است که مـتأسـفانه اطـلاعـات چنـدانـی در ایـن زمـینـه وجـود نـدارد

 

ج:دوران امامت امام حسین(ع)

۱۰ سال پایان عمر بابرکت آن بزرگوار در محضر برادرشان حضرت اباعبدالله الحسین(ع) سپری شده است که بخش مهمی از اطلاعات در این زمینه مربوط به فداکاریها و جانبازیهای ایشان در حماسه عاشورا می باشد(۴)

 

ازدواج و تشکیل خانواده:

در ارتباط با سال ازدواج حضرت عباس(ع) اطلاعات دقیقی وجود ندارد لکن با دختر عبدالله بن عباس (عموی پیامبر) به نام لبابه ازدواج کـرد کـه حـاصـل آن دو پــسر بـود به نـامـهای فـضل و عبیدالله(۵) لازم به ذکر است سندی دال بر حضور لبابه در کربلا وجود ندارد(۶)

 

فضایل و ویژگیهای ابوالفضل(ع):

بطوریکه قبلا اشاره گردید بخش مهمی از اطلاعات مربوط به فضایل و ویژگیهای آن بزرگوار در ارتباط با حماسه عاشوراست و همین مقدار اندک به قدری مهم است که شخصیت علمی همانند آیت ا.. العظمی خویی در کتاب معجم الرجال الحدیث در شرح زندگی آن بزرگوار دو جملـه دارنـد:

 

الف:ذکر فرازهایی از زیارت ناحیه مقدسه

السَّلامُ عَلی أبی‌ الْفَضْلِ العَبَّاسِ بْنِ أَمیرِالْمُؤمنینَ المُواسی أَخاهُ بِنَفْسِهِ، أَلآخِذُ لِغَدِهِ مِنْ أَمْسِهِ، الْفادی‌ لَهُ الواقی‌ السَّاعی‌ إِلَیْهِ بِمائِه،الْمَقطُوعَهِ یَداه

سلام بر ابوالفضل العباس فرزند امیرالمؤمنین (ع)؛ آن‌که در راه برادر از جان خود گذشت همو که از دیروز برای فردای خود برداشت و پیش فرستاد خود را فدا و سپر قرار داد وتلاش بسیار در رساندن‌ آب نمود و دستانش جداگردید

لَعـَـنَ اللَّهِ قاتِـلـَیـهِ یَـزیـدَ بْـنَ الـرُّقـادِ الـجُهـَنىّ، وَحَکیمِ بْنِ الطُّفَیلِ الطَّائی‌(۷)

خدای لعنت کند کشندگـان او یزیـد بـن رقاد جهنی و حـکـیـم بـن طفـیل طائـی را

 

ب:به جای پرداختن به شرح زندگی آن بزرگوار تـنها به جـملات و عبارات زیـر اکتفا فرمـوده

اَقُولُ :اِنَّ فَضائِلَهُ وَ مَناقِبَهُ (س) اَشْهَرُ وَ اَوْضـَحُ مِـنْ اَنْ یَـحْتاجَ اِلی بَـیانٍ(۸)

یعنی فـضایل و منـاقب حـضـرت عـبـاس(ع) مـشـهورترو آشکارتر از آن است که نیـاز به تـوضیح و بیـان باشـد

 

الف:دارا بودن بر ایمان محکم

از امام صادق(ع) نقل شده است در مورد ایمان محکم و استوار آن بزرگـوار چـنیـن فـرمودند:

کانَ عَـمّـُنا الْعَبّاسِ بْـنِ عَـلِـیٍّ(ع)صُـلْـبَ الْایـمان(۹)

عموی ما عباس بن علی ایـمـانـی مـحـکم و اسـتـوار داشت

 

ب:داشتن بصیرتی نافذ

باز امام صادق(ع) در بخشی از فـرمـایـش خـود در بیـان ویژگیهای حضرت ابوالفضل(ع) می فرماید: نافِذَ الْبَصیرَهِ

 

توضیح: 

در ارتباط با واژه بصیرت چند نکته لازم به یادآوری است:

۱-بصیرت به معـنای مـصدری عبـارت است از آگاهی و بـینایی

۲-بصیرت به معنـای وصـفی یعـنی انسان آگاه و دارای شناخت

۳-بعضی در ارتباط با معنی بصیرت عناوین ذیل را مطرح کردند

معرفت و شناخت روشن از دیـن

شناخت پـیدا کردن بر تـکلـیف

شناخـتـن رهبر و حـجـت خـدا

شناخت دوست از دشمن و حق از باطل(۱۰)

 

۴-امیرمؤمنان(ع) در بیان ویـژگی هـای رزمـندگـان راستین در راه دین مقدس اسلام چنین می فرماید:

حَـمَلـُوا بَـصائِرَهُمْ عَلی اَسْیافِهـِمْ(۱۱)

یعنی بصیرت های خویش را بـر شمشیرهایشـان سـوار کردند (یعنی جنگ و مبارزشان از روی بصیرت بود)

 

۵-مورخان در کتب خویش یادآوری کرده اند که حضرت ابوالفضل العباس(ع) در کربلا بر اساس اعتقاد می جنگید نه بر مبنای تعصبات قبیله ای و خانوادگی و عبارت مورخان چنین اسـت

…بَلْ کانَ یَعْرِفُ اَنَّ دینَ اللهِ قائِمٌ بِالـْحُسَیْـنِ وَ هُـوَ عـَمودُ الدّینِ مـُجاهِدٌ عَنْ دینِ الله وَعَـنْ شَـریـعَـهِ الْـمُصْطفی(ص)کـَما قالَ اِنّـی اُحامـی اَبَدَاً عَنْ دیـنـی…(۱۲)

 

ج:دارا بودن بر شجاعت

از جمله ویژگیهای بارز آن بزرگوار شجاعت بی مانند ایشان بود که می توان گفت از بارزترین ویژگیها و خصوصیات آن بزرگوار می باشد که تأثیرات مهمی در حماسه عاشورا داشته و در این زمینه چند نکـتـه لازم به یـادآوری اسـت:

۱-مورخان نوشته اند

لا یُـقاسُ بِشَـجاعَـتـِهِ اِلّا شـَجـاعـَهُ اَبـیـهِ وَ اَخـیهِ(۱۳)

شجاعت عباس با شجاعت پدرش علی و برادرش امام حسین(ع) مقایسه می شود

۲-نوع مقتل نویسان در ارتباط با شهادت آن بزرگوار دو مطلب را یادآوری کرده اند که ارتباط مستقیم با شجاعـت و نـقـش آفـریـنی آن بـزرگـوار مـی بـاشـد

 

مطلب اول:

لَـمْ یَبْـقَ الْـحُسَیْـنُ بَـعْـدَ اَبی الْـفـَضـْلِ اِلّا هَیْکَلاً شاخِصاً مُعَرّی عَنْ لَوازِمِ الْحَـیاهِ(۱۴)

یعنی از امام حسین(ع) بعد از مرگ ابوالفـضل (ع) جـز هیکلی خالی از لـوازم حـیات و زنـدگی باقـی نـمـانـد

 

مطلب دوم:

لَـمّا قـُتِـلَ الْـعَـبّاسُ تَـدافَـعَـهِ الرِّجالُ عَلی اَصْحابِ الْحُسَیْنِ(۱۵)

هنگامی که عباس کـشته شـد دشمـنان از هـر سو بر اصحاب امام حسین(ع) حمله ور شدند

 

د:دارا بودن بر ویژگی وفاداری

اباعبدالله الحسین(ع) در ارتباط با وفاداری همه شهدای کربـلا یـک جـمله مـهم و تاریخـی دارنـد که می فـرمایـند:

فَاِنّی لا اَعْلَمُ اَصْحاباً اَوْفی وَ لا خَیْراً مِنْ اَصْحابی(۱۶)

من اصحابی بـاوفاتر و بـهتر از یـاران خـود سـراغ نـدارم

 

اما در ارتباط با وفاداری حضرت ابوالفضل العباس(ع) در حماسه کربلا مصادیق متعددی وجود دارد از آن جمله است:

۱-رد کردن امان نامه دشمن که در پاسخ شمر بن ذی الجوشـن چـنیـن فـرمـود:

لَـعَـنـَکَ اللهُ وَ لَـعـَنَ أَمـانَـکَ اَتُؤْمِنُنا وَ ابـْنُ بِـنْتِ رَسُـولِ للهِ لا أَمانَ لَـه(۱۷)

نفرین خدا بر تو و بر امان تو.آیا ما را امان می دهی در حالی که فرزند دختر رسولخدا(ص) امان ندارد

۲-وقتی روز عاشورا وارد شریعه شد به خاطر شدت عطش میخواست مقداری آب بنوشد وقتی که آب را برداشت، تا چشمش به آب افتاد، «فَذَکَرَ عَطَشَ الْحُسَیْنِ در نهایت آب را ریخت زمین

۳-وقتی از امام اجازه خواست به میدان برود(یا اَخی هَـلْ مِنْ رُخْصَهِ؟) حضرت اباعبدالله(ع) در پاسخ امام فرمود:

فَاطْلُبْ لِهُؤلاء الْاَطْفالِ قَلیلاً مِنَ الْماءِ(۱۸)

بـرادرم بـرو بـرای بـچه ها مـقداری آب بـیاور

 

روضه ابوالفضل العباس(ع):

بطوریکه اشاره شد اذنی که آن بزرگوار از اباعبدالله(ع) گرفت برای آوردن آب بود لذا نهایت تلاش او بر این بود که آب را بر خیمه ها برساند لذا به طور مستقیم قصد جنگ نداشت و شاید یکی از علت های اینکه نتوانست در برابر دشمنان زیاد مقاومت کند همین مسأله باشد لکن لحظه ای اباعبدالله(ع) صدای ابوالفضل(ع) را شنید که ندا سر میداد:یا اَخا اَدْرِکْ اَخاکَ

سید بن طاووس در لهـوف مـی نویسـد وقـتی اباعبدالله(ع) ندای ابوالفضل العباس(ع) را شنید

فَبَکی بُکاأً شَدیداً وَ قال اَلآنَ اِنْکَسَرَ ظَهْری(۱۹)

اینجاست که شاعر عرب یعنی فضل بن حسن که از نوادگان خـود ابوالـفضـل الـعـباس(ع) می بـاشـد چنیـن مـی سـرایـد:

اَحَقَّ النّاسِ اَنْ یُبْکی عَلَیْهِ فَتاً        

اَبْکَـی الْـحـُسَـیْـنَ بِـکـَربَـلاء؟(۲۰)

 

عزاداری حضرت امّ البنین:

عزاداری حضرت ام البنین بر فرزند خود در قبرستان بقیع مدینه در تاریخ معروف است ابوالفرج اصفهانی کـه خـودش از امـویـان اسـت چـنـیـن مـی نـویـسد:

فَیَجْتَمِعُ النّاسُ اِلَیها یَسْمَعُونَ منْها فَکانَ مَرْوانُ یَجْییءُ فیمَن یــَجیءُ لِـذلِکَ فَلا یَزالُ یَسْمَعُ نُدْبَتَها وَ یَبْکـی(۲۱)

 

از جمله مطالبی که ام البنین در بقیع می گفت این بود:

اُنْـبـِئْـتُ اَنَّ ابْـنـِی اُصـیبَ بِرَأسِـهِ مَقْطـوعَ یَدِ لُو کانَ سَیْفُکَ فی یَدَیْک لَما دَنی مِنْکَ اَحَد(۲۲)

شنیدم در هنگامیکه دستش قطع شده بود فرقش مورد اصابت قـرار گرفـته است پسرم اگر شمشیر دستت بود کسی جرأت نداشت به تو نزدیک شود

 

پی نوشت:

(۱)شهادتنامه امام حسین(ع) /ری شهری ص ۵۸۳

(۲) سر سلسله علویه ص ۲۶

(۳)دایره المعارف /تشیع ج۱۱ ص ۵۹

(۴)یادداشتهای شخصی از منابع

(۵)العباس(ع) / عبدالرزاق المقرم ص ۱۹۵              

(۶)پایگاه اطلاع رسانی شهید آوینی             

(۷)الاقبال/ سید ابن طاووس، ج۳، ص۷۴.  

(۸) معجم الرجال الحدیث ج ۱۰ ص۲۵۵ -۲۵۶       

(۹)تنقیح المقال/ممقانی ج۲ ص ۱۲۸                       

(۱۰) پیامهای عاشورا /جواد محدثی ص۲۵۵-۲۵۷

(۱۱) نهج البلاغه/فیض الاسلام خطبه ۱۵۰ ص۴۶۰    

(۱۲) الوقایع والحوادث، ج ۲، ص ۳۰           

(۱۳) معالی السبطین /مازندرانی ج ۱ ص۲۶۷

(۱۴) مقتل الحسین /مقرم ص۲۶۹                             

(۱۵) الذریعه /آغا بزرگ ص ۱۲۴                             

(۱۶) الإرشاد/شیخ مفید ص ۲۵۰

(۱۷)انساب الاشراف/بلاذری ج۲ ص۴۸۴      

(۱۸) بحارالأنوار، علامه مجلسی ج ۴۵ ص ۴۱

(۱۹)لهوف /ابن طاووس(مترجم)ص ۱۶۲                 

(۲۰) لهوف سید بن طاووس، ص ۱۴۵           

(۲۱) مقاتل الطالبیین/ابوالفرج اصفهانی ص۹۰        

(۲۲)حماسه حسینی /مطهری ج۱ ص ۹۰