یکشنبه ۱۴ آذر ۱۴۰۰ - الأحد 1 جماد أول 1443

(۱۳۹۴/۰۸/۰۱) فلسفه مهلت شب عاشورا(سخنرانی شب دهم ماه محرم)

عَنِ الْحُسِیْن بن علی(ع): اَللّهُـمَّ اِنِّـى اَحْـمَـدُکَ   خدایا تو را می ستایم عَلى اَنْ اَکْرَمْتَنا بِالنُّبُوُّهِ    که ما را با نبوت گرامی داشتی وَعَـلَّـمْتَنا الْـقُـرْآنَ   و قرآن را به ما آموختی وَفَـقَّهْـتَـنا فِى الدِّینِ   در دین بینایمان گرداندی وَجَعَلْتَ لَنا اَسْماعاً وَاَبْصاراً وَاَفْئِدَهً   و برایمان گوش و چشم و دل قرار دادی وَلَـمْ تـَجْـعَـلْنا مِـنَ […]

عَنِ الْحُسِیْن بن علی(ع):

اَللّهُـمَّ اِنِّـى اَحْـمَـدُکَ  

خدایا تو را می ستایم

عَلى اَنْ اَکْرَمْتَنا بِالنُّبُوُّهِ   

که ما را با نبوت گرامی داشتی

وَعَـلَّـمْتَنا الْـقُـرْآنَ  

و قرآن را به ما آموختی

وَفَـقَّهْـتَـنا فِى الدِّینِ  

در دین بینایمان گرداندی

وَجَعَلْتَ لَنا اَسْماعاً وَاَبْصاراً وَاَفْئِدَهً

  و برایمان گوش و چشم و دل قرار دادی

وَلَـمْ تـَجْـعَـلْنا مِـنَ الْـمُـشْـرِکِـیـنَ    

ما را از مشرکان قرار ندادی

 

فلسفه مهلت شب عاشورا:

در کتب تاریخی و مقاتل مطرح شده است که اباعبدالله الحسین(ع) عصر تاسوعا توسط برادر بزرگوارش حضرت ابوالفضل(ع) برای شب عاشورا مهلت گرفت و علت آن را چند موضوع مطرح فرمود:

۱-اقامه نماز به درگاه خدای ذوالجلاللَعَلَّنا نُصَلّی لِرَبِّنا الَّلیْلَهَ

 

توضیح:

این همان نمازی است که امام باقر(ع) می فرماید:

اِنّ اوّلَ ما یُحاسَبُ بِهِ الـْعـَبْـدُ الصَّـلاهُ ، فَاِنْ قُبِلَتْ قُبِلَ ماسِواها واِنْ رُدَّتْ رُدَّ ما سِواها(۱)

اولین چیزی که بنده مورد محاسبه قرار خواهد گرفت نماز است اگر پذیرفته شد سایر اعمالش نیز پذیرفته خواهد شد و اگر رد شد سایر تعمالش نیز مورد پذیرش قرار نخواهد گرفت

۲-دعا و استغفار به درگاه خداوندوَ نَدْعُوهُ وَ نَسْتَغْفِرُهُ(۲)

 

توضیح:

در روایات اهل بیت(ع) در زمینه دعا کردن و استغفار به درگاهخداوند روایات متـعـددی وارد شـده اسـت از آن جـمله اسـت

 

امام صادق(ع) فرمود:

عَلَیْکُمْ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّکُمْ لَا تَقَرَّبُونَ بِـمِثْلِهِ وَ لَا تـَتـْرُکُوا صَغـِیـرَهًلِصِغَرِهَا أَنْ تَدْعُوا بِهَا إِنَّ صَاحِبَ الصِّغَارِ هُوَ صَاحِبُ الْکِبَارِ(۳)

شما را سفارش مى کنم به دعا کردن، زیرا با هیچ چیز به مانند دعا به خدا نزدیک نمى شوید و دعا کردن براى هیچ امر کوچکى را، به خاطر کوچک بودنش رها نکنید، زیرا حاجتهاى کوچک نیز به دست همان کسى است که حاجتهاى بزرگ به دست اوست.

 

اهمّیت و جایگاه استغفار

۱-تمامی پیامبران به استغفار سفارش کرده انـد و عموم مردم بدان فرمان داده شده‌اند، بطوریکه:  

آیه، به آمرزش خواهی ترغیب عمومی کرده 

-۳۰ آیه، از استغفار پیامبران سخن به میان آورده  

آیه رسول اکرم(ص) را به استغفار مأمور کرده(۴)

۲-فرشتگان برای مؤمنان (۵)و اهل زمین استغفار می‌کنند(۶)

۳-در قرآن استغفار از گناه صفت پرهیزکارانمعرّفی شده است(۷)

 

سخنرانی امام بر اصحاب:

بخش های مهم حوادث و اتفاقات مربوط به شب عاشورا در کتب تاریخ و مقاتل از زبان امام زین العابدین(ع) نقل شده از آن جمله است سخنرانی مهم آن بزرگوار به اصحاب خود که مرحوم شیخ مفید نقل کرده و ما بخش هـایی از این سخـنرانی را تـوضیح می دهیم

 

الف:سپاس از چند نعمت خداوند

حضرت اباعـبدالله در ابـتدای سخـنـرانی خـود پـس ازحمد و ثنای الهی به درگاهخداوند از چند نعمت الـهی سـپاسـگزاری فـرمـوده

اَللّهُـمَّ اِنِّـى اَحْـمَـدُکَ  

خدایا تو را می ستایم

۱-عَلى اَنْ اَکْرَمْتَنا بِالنُّبُوُّهِ

  که ما را با نبوت گرامی داشتی

۲-وَعَـلَّـمْتَـنـا الْــقُـرْآنَ    

و قرآن را به ما آموختی

۳-وَفَـقَّهْـتَـنا فِى الدِّینِ

و در دین بینایمان گرداندی

۴-وَجَعَلْتَ لَنا اَسْماعاً وَاَبْصاراً وَا ظَفْئِدَهً     

و برایمان گوش و چشم و دل قرار دادی

۵-وَلَـمْ تَــجْـعَــلْـنا مِـنَ الْـمُشْرِکِـیـنَ                  

وما را از مشرکان قرار ندادی

 

توضیح:

در ارتباط با این بخش از فرمایشات اباعبدالله الحسین(ع) لازم می دانم دو سه نکته را جهت توضیح بیشتر یـادآوری کنم

 

۱-در ارتباط با جمله وَعَـلَّـمْتَـنا الْــقُـرْآنَلازم به یادآوری است که مسلمانان از زمانی بدبخت شدند که از محتوای قرآن جدا شدند در حالی که رسولخدا(ص) می فرمـایـد:

مَن أرادَ عِلمَ الأوَّلینَ والآخِرینَ فَلْیُثَوِّرِ الْقُرْآنَ(۸)

هرکه خواهان علم پیشینیان و آیندگان، در قـرآن کـاوش و تأمـل کـند.

 

۲-اباعبدالله بر موضوع تفقه در دین تکیه فرمودند(وَفَـقَّهْـتَـنا فِى الدِّینِ) در ارتباط با جایگاه تفقه در دین امام کاظم(ع) می فرماید:

تَفَقَّهُوا فِی دِینِ اللَّهِ فَإِنَّ الْفِقْهَ مِفْتَاحُ الْبَصِیـرَهِ وَ تَمَامُ الْـعِبَادَهِ وَ السَّبَبُ إِلَى الْمَنَازِلِ الرَّفِیعَهِ وَ الرُّتَبِ الْجَلِیلَهِ فِـی الدِّیـنِ وَ الدُّنـْیَا(۹)

در دین خدا تفقّه کنید که فقه کلید بینش و مایه کامل شدن عبادت و سبب رسیدن به منزلت‌های بلند و رتبه‌های والا در دین و دنیاست

 

۳-حضرت اباعبدالله الحسین(ع) بر سه ابزار مهم شناخت تکیه فرمودند وَجَعَلْتَ لَنا اَسْماعاً وَاَبْصاراً وَاَفْئِدَهً  و خداوند نیز در قرآن چنـین می فـرمـایـد:

وَ اللّهُ أَخْرَجکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتکُمْ لا تَعْـلـَمُونَ شَیـْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَوَ الأَفْئِدهَ لَعَلَّکُـمْ تَشْکُرُونَ(۱۰)

خدا شما را از شکمهای مادرانتان بیرون آورد در حالی که چیزی می ‌دانستید،و برای شما گوشو چشمو دلقرار داد تا شکرگزار باشید

 

ب:تمجید و ترخیص اصحاب

حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در بخـش دیـگر سخـنرانـی شـب عاشورا اصحاب خود را تمجید سپس همه را ترخیص فرمودند:

فَاِنّی لا اَعْلَـمُ

اَصـْحاباً أَوْفـی وَ لا خَـیْراً مِـنْ أَصْـحابـی وَ لا أَهْلَ بَیْتٍ

من یارانی شایسته تر و بهتر از یاران خـود نـمی شنـاسـم و خـانواده ای بهـتر از

أَبَرَّ وَ لا أَوْصَلَ مِنْ أَهْلِ بَیْتـی فَـجَزاکُـمُ اللهُ عَنّی خَیْراً 

خانواده ام در نیکی و صله ارحام سراغ ندارم خداوند از جانب من به شما جزای خیر بدهد

حضرت اباعبدالله(ع) پـس از تمجـید اصـحـاب واهـل بیت خود آنان را مورد خطاب قرار داده چنین فرمود:

أَلا وَ اِنّی قَدْ أَذَنْتُ لَکُـمْ    

آگاه باشید من به همه شما رخصت دادم

فَانْطَلِقُوا جَمیعاً فی حـِلٍّ

همه شما آزادانه بروید

لَیْسَ عَلَیْکُمْ مِنّی ذِمامٌ

و بیعتی از من بر عهده شما نیست

هذَا اللَّیْلُ قَدْ غَشِیَکُم  

و این شب که شما را فراگرفته

فَـاتَّــخِـذُوهُ جَـمَـلاً

او را مرکب خود قرار دهید

 

یادآوری:

لازم به ذکر است که هر کدام از اصحاب و یاران اباعبدالله الحسین(ع) طی سخنانی وفاداری خود را اظهار نمودند و هیچـکـدام آمـاده نشـدنـد آن بـزرگوار را تنـها بـگـذارنـد

 

فضای معنوی شب عاشورا:

مرحـوم سیـد بـن طاووس و سـایر مـقتل نویسـان فضای معنوی شب عاشورا را چنین ترسیم کردند

وَ لَـهُمْ دَوِیٌّ کَـدَوِیًّ الـنـَّحـْلِ ما بَـیْـنَ راکِـعٍ وَ سـاجِــدٍ وَ قـائِـمٍ وَ قاعِــدٍ(۱۱)

زمزمه آنان همچون زمزمه زنبـور عـسل شنـیده می شد بعـضی در حال رکوع ، بعضی در سجده و بعضی در حال قیام و قعود بودند

 

روضه شب عاشورا:

امام زین العابدین می فرماید:

در شب عاشورا نشسته بودم و عمه ام زیـنب پیـش مـن بود و از مـن پرستاری می کرد در آن هنگام پدرم به خیمه خویش رفت و جُوَیْن غلام ابوذر غفاری سرگرم اصـلاح شمشـیر آن حضـرت بـود و پـدرم ایـن اشـعار را می خـواند

یا دَهْـرُ أُفٍ لَــکَ مـِنْ خَلیلٍ

ای روزگار اف بـر دوسـتی تـو

کَمْ لَکَ بِالْاِشْراقِ وَالْأَصـیلِ  

چقدر بامدادها و شامگاه هایی داشته ای

 

دو یا سه بار این شعر را خواند من دانستم که منظورش چیست گریه راه گلـویم را بست ولی بغضم را فرو خردم و هیچ نگفتم و دانستم که بـلا فـرود مـی آیـد اما عمه ام زینب نیز آنچه را من شنیدم شنید و او چـون مانند دیـگر زنـان دل نازک و بی تاب بود نتوانست خود را نگه دارد …خود را به امام رساند و گفت:

واثَکْلاه لَیْتَ الْمَوْتَ أَعْدَمَنِی الـْحَیوهَ

وا مصیبتا ای کاش مرده بودم

اَلْیَومَ ماتَـتْ أُمّـِی فاطِمَـهُ

گویا امروز مادرم فاطمه

وَ أَبی عَلِیٌّ وَ أَخی الْحَسَنُ

و پدرم علی و برادرم حسن درگذشته اند

یا خَلیفَهَ الْماضینَ

ای جانشین گذشتگان

وَ ثِـمالَ الْباقیـنَ

و پناه باقی ماندگان

پدرم او را دلداری داد و پیش من برگرداند(۱۲)

 

تذکر: 

آنانی که امشب در کربلا به راز و نـیاز می پردازند فردا جنازه هایشان در کنار آب فرات روی زمین خواهد افتاد دعبل خزاعی می گـویـد:

أَفاطِمُ لَوْ خِلْتِ الْـحُسِیْنَ مُـجَدَّلاً *     وَ قَدْ ماتَ عَطْشاناً بِشَطِّ الْفُراتِ

ای فاطمه! اگر به خاطر می‌آوردی که روزی حسین تو در کنار شط جاری فرات لب تشنه جان خواهد داد

إِذًا لَلَطَمْتِ الْـخَدَّ فاطِمُ عِنْدَهُ             *       وَأَجْرَیْتِ دَمْعَ الْعَیْنِ فِی الْوَجَناتِ

بی ‌دریغ بر چهره خود می‌کوفتی و سیل اشک از دیده جاری می‌کردی! 

أَفاطِمُ قُومی یَا بْنَتَ الْخَیْرِ فَانْدُبی *  نُـجُـومَ سَـماواتٍ بِأَرْضِ فَـلاتِ

فاطمه!‌ای گرامی دخت پیامبر نیکی! برخیز و مویه کن! مویه کن بر اختران سوخته آسمان نبوّت و امامت که (چندان به خاک تیره فرو ریختند

 

حضرت ولی عصر(عج) این وضعیت شهدا را ترسیم فرمـوده و چـنین سـلام می دهـند

السَّلامُ عَـلَـی الْاَبـدانِ الـسّـَلـیـبـَهِ               

سلام بر بدنهایی که لباس آنها به غارت رفته

السَّلامُ عَلَی الْمُجَدَّلینَ فِی الْفَلَواتِ               

سلام بر آن به خاک افتادگان در بیابانها

السَّلامُ عَلَی الْمَدْفُونینَ بِلا اکفانِ                   

سلام بر دفن شدگان بدون کفن

السَّلامُ عَلَی الرُّؤُوسِ الـمفَرَقَّهِ عَنِ الْاَبْدانِ(۱۳)

سلام بر آن سرهای جدا افتاده از بدنها

 

پی نوشت:

(۱) بحار الانوار/مجلسی ،ج ۸۳ ،ص ۲۵ ، ح ۴۶

(۲)مقتل الحسین/خوارزمی ج۱ ص۲۴۹                   

(۳) اصول کافى/کلینی ج ۲ ، ص ۴۶۷ ، ح ۶                      

(۴) المعجم الاحصائی، ج‌۳، ص‌۱۰۵۸، «غفر

(۵) غافر/سوره۴۰، آیه۷                                

(۶) شوری/سوره۴۲، آیه۵                             

(۷)تفسیر نمونه/مکارم شیرازی، ج‌۲، ص‌۴۶۳.

(۸) کنز العمّال/متقی هندی : ۲۴۵۴             

(۹)بحار الانوار/مجلسی ج۷۸ ص ۳۲۱                                               

(۱۰)سوره نحل آیه۷۸  

(۱۱) اللهوف على قتلى الطفوف، ص۹۴

(۱۲) الارشاد /شیخ مفید (مترجم) ج۲ص۱۳۴                                                 

(۱۳) الإربلی، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، ج۳، صص۱۱۲-۱۱۷