دوشنبه ۱ آذر ۱۴۰۰ - الإثنين 17 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۴/۱۰/۲۳) ارث از دیدگاه اسلام(جلسات تفسیری مؤسسه مهد قرآن)

قال الله تعالی: یُوصِیکُمُ اللّهُ فِی أَوْلاَدِکُـمْ      خداوند در مورد فرزندانتان به شما سفارش می کند لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنـثَیَـیـْنِ (۱)           که سهـم(میراث)پسـر باندازه سـهم دو دخـتر باشـد   شأن نزول: جریانهای متعددی از سوی مفسران در شأن نزول آیه شریفه نقل شده است از جمله شیخ طوسی در تفسیر ارزشـمند التـبیان می فرمـایـد: قالَ […]

قال الله تعالی:

یُوصِیکُمُ اللّهُ فِی أَوْلاَدِکُـمْ     

خداوند در مورد فرزندانتان به شما سفارش می کند

لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الأُنـثَیَـیـْنِ (۱)          

که سهـم(میراث)پسـر باندازه سـهم دو دخـتر باشـد

 

شأن نزول:

جریانهای متعددی از سوی مفسران در شأن نزول آیه شریفه نقل شده است از جمله شیخ طوسی در تفسیر ارزشـمند التـبیان می فرمـایـد:

قالَ السُّدی وَ ابْنَ عبّاسَ:اِنَّ سَبَبَ نُزُولِها أَنَّ الْقَوْمَ لَمْ یَکُونُوا یُورِثُونَ النِّساءَ وَ الْبَناتِ وَ الْبَنینَ الصِّغارَ وَلَمْ یُورِثُوا اِلّا مَنْ قاتَلَ وَ طاعَنَ فَاَنْـزَلَ اللهُ الْآیـَهَ وَ أَعـْلَـمَهُمْ کَـیْفِـیـَّهَ الْمـیـراثِ(۲)

یعنی سبب نزول آیه اینکه مردم به زنان ،دختران و پسران کوچک ارث نمی گذاشتند و میراث آنان در اختیار فرزندان جنگجو قرار می گرفت لذا خداوند با نازل فرمودن این آیه روش ارث گذاری را معین کرده

 

یُوصِیکُمُ اللّهُ:

بسیاری از مفسران توصیه را جوری معنی کرده انـد که از آن دستـور و وجـوب فـهمیـده شـود

 

مرحوم شیخ طوسی می فرماید:

وَ مَعْنی یوصیکُمُ اللهُ فَرَضَ عَلَیْکُمْ لِأَنَّ الْوَصِیَّهَ مِنَ اللهُ فَرْضٌ کَما قالَ:وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتی حَرَّمَ اللهُ اِلّا بِالْحَقِّ ذلِکُمْ وَصّاکُـمْ بِـهِ یَعْـنی فَـرَضَ عَلَیْکـُمْ(۳)

معنی یوصیکم یعنی خدا بر شما واجب فرموده چون وصیت از ناحیه خداوند به معنی وجوب است بطوریکه در آیه شریفه می فرماید و انسانی را که خداوند محترم شمرده به قتل نرسانید مگر به حق (و از روی استحقاق)این چیزی است که خداوند آن را به شما توصیه کرده یعنی واجـب فرمـوده است

 

لازم به یادآوری است که مرحوم شیخ این معنی را از معانی القرآن زجاج نقل فرموده مرحوم محقق اردبیلی در کتاب زبده البیان که مربوط به آیات الاحکام است(۴) در تفسیر یوصیکـم می فرمـاید:اِیْ یَأْمُرُکُمْ وَ یَفْرِضُ عَلَیْکُـمْ فـی شَأْنِ میراثَ اَوْلادِکُـمْ

در نهایت توصیه بمعنی دستور جدی خداوند بر انسانها است مبنی بر رعایت کردن احکامی که در ضمن همین آیه شریفه یـادآوری شـده اسـت

 

لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْاِنْثَیَیْنِ

در این رابطه یک سوال قدیمی و جدّی وجود دارد که چرا ارث زن نصف ارث مرد می باشد آیا این نوع تقسیم با عدالت اجتماعی سازگار است و آیا این یک نوع ستم به حقوق زن نیست؟

 

ج:برای روشن شدن حقیقت چند مطلب را بصورت فهرست مطرح می سازیم تا از مجموع آنها پاسخ این پرسش مـشـخـص و مـعـلوم گـردد

۱-اینکه مرد دو برابر زن ارث می برد در همه موارد نیست چون مواردی وجود دارد زن و مرد بصورت مساوی ارث می برند مانند پدر و مادر که هر کدام یک ششم را ارث می برند در برخی موارد که در رساله هـای عـملیه مطرح شـده تمامی میراث به زن می رسد

۲-تمامی هزینه های زندگی زن بعد از ازدواج به عهده شوهر است خواه زن ثروتی داشته باشد یا خیر و شوهر در این رابطه حق تحـمـیل نـدارد

۳-مرد بعد از ازدواج ضمن اینکه هزینه خود و زن خویش را می پردازد باید هزینه زندگی فرزندان و در برخی شرایط پدر و مادر را باید بپردازد و پاره ای از هزینه های جانبی که بر مرد واجب است برخلاف زن مانند پرداخت مخارج جنگ با دشمنان

۴-اگر زن بخواهد می تواند پول شیری کـه بـه فـرزنـدان داده از مـرد بگیرد

۵-در تفسیر نمونه یک عنوان جالبی مطـرح شـده که نیمی از درآمد مرد برای زن خرج می شود

 

در مقام توضیح می فرماید:

اسلام وظایفی بر عهده مردان گذارده که با توجه به آن نیمی از درآمد عملاً خرج زنان می شود در حالی که چیزی بعهده زنان گذارده نشده است مرد باید هزینه زندگی همسر خود را طبق نیازمندی او از مسکن ،پوشاک ،خوراک و سایر لوازم زندگی بپردازد و هزینه فرزندان خردسال نیز به عهده شوهر است در حالی که زنان از هر گونه پرداخت هزینه ای حتی برای خودشان معاف هستند

 

بنابراین یک زن می تواند تمام ارث خود را پس انداز کند در حالی که مرد ناچار است آن را برای خود و همسر و فرزندان خرج کند و نتیجه آن عملا چنین می شود که نیمی از درآمد مرد برای زن خرج می شود و نیمی برای خودش در حالی که سهم زن همچنان به حال خود بـاقی مـی مـانـد

 

برای توضیح بیشتر به این مثال توجه کنید:

فرض کنید تمامی ثروتهای موجود در دنیا معادل ۳۰ میلیارد تومان باشد که از طریق ارث تدریجاً در میان زنان و مردان جهان(دختران و پسران)تقسیم می گردد اکنون مجموع درآمد مردان را با مجموع درآمد زنان جهان از طریق ارث حساب کنیم می بینیم از این مبلغ ۲۰ میلیارد سهم مردان و ۱۰ میلیارد سهم زنان است

اما مطابق معمول زنان ازدواج می کنند و هزینه زندگی آنان بر دوش مردان خواهد بود و به همین دلیل زنان می توانند ۱۰ میلیارد خود را پس انداز کنند و در ۲۰ میلیارد سهم مردان عملا شریک می شوند زیـرا در مـورد آنـهـا و فـرزنـدان نیز مـصـرف مـی شـود

بنابراین در واقع نیمی از سهم مردان هم که ۱۰ میلیارد می شود صرف زنان خواهد شد و با اضافه کردن این مبلغ به ۱۰ میلیارد که پس انداز کرده بودند مجموعاً صاحب اختیار ۲۰ میلیارد دو سوم مجموع پول دنیا خواهند بود در حالی که مردان بیش از ۱۰ میلیارد عملا برای خود مصرف نمی کنند

 

نتیجه:

نتیجه اینکه سهم واقعی زنان از لحاظ مصرف و بهره برداری دو برابر سهم واقعی مردان است و این تفاوت به خاطر آن است که معمولا قدرت آنها برای تولید ثروت کمتر است و این یک نوع حمایت منطقی و عادلانه است که اسلام از زنان به عمل آورده است و سهم حقیقی آنها را بیشتر قرار داده است اگـر چـه ظاهـر سهـم آنهـا نـصـف اسـت

 

۶-از منابع حدیثی چنین استفاده می شود که پرسش بالا از همان آغاز اسلام مطرح بوده و از پیشوایان دینی نیز سوال می کردند و جواب می شنیدند به عنوان نمونه دو مـورد را اشـاره مـی کـنیم

 

۱-از امام صادق(ع) سوال شد چرا سهم مـردان دو بـرابـر سـهم زنـان اسـت؟

در پاسخ فرمود:

اِنَّ الْمَرْئَهَ لَیْسَ عَلَیْها عاقِلَهٌ وَلا نَفَقَهٌ وَلا جَهادٌ وَ عَدَّ اَشْیاءَ غَیْرَ هذا،وَ هذا عَلَی الرِّجالِ فَلِذ لِکَ جَعَلَ لَهُ سَهْمانِ وَ لَها سَهْمٌ(۵)

برای اینکه دیه عاقله مخارج زندگی ،جهاد و چیزهای دیگری بر زن واجب نیست در حالی که بر مرد واجب است

 

پی نوشت:

(۱)سوره نساء آیه شریفه ۱۱   

(۲)التبیان ج۴ ص۳۷۹

(۳)التبیان ج۴ ص۳۸۰                                                                                                

(۴)معانی القرآن ج۲ص۱۵

(۵)علل الشرایع ج ۲ ص ۸۱۴