یکشنبه ۷ آذر ۱۴۰۰ - الأحد 23 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۴/۱۱/۲۹) تفسیر آیات دوم،سوم و چهارم سوره حجرات

موضوع: سوره حجرات آیات دوم ، سوم و چهارم   قال الله تبارک و تعالی: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُـمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَن تـَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَأَنتـُمْ لَا تَشْـعـُرُونَ(۱) اى کسانى که ایمان آورده‏اید صدایتان را بلندتر از صداى پیامبر مکنید و همچنانکه بعضى از شما […]

موضوع:

سوره حجرات آیات دوم ، سوم و چهارم

 

قال الله تبارک و تعالی:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُـمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَن تـَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَأَنتـُمْ لَا تَشْـعـُرُونَ(۱)

اى کسانى که ایمان آورده‏اید صدایتان را بلندتر از صداى پیامبر مکنید و همچنانکه بعضى از شما با بعضى دیگر بلند سخن مى‏گویید با او به صداى بلند سخن مگویید مبادا بى‏آنکه بدانید کرده‏هایتان تباه شود

 

معنی واژه ها:

۱-لَا تَرْفَعُوا

فعل مضارع جمع از ماده رفع یعنی بالا نبرید ،بلند نکنید

 

۲-لَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ

تَجْهَرُوا فعل مضارع جمع از ماده جهر به مـعنی آشـکـار ساختن و بلند صـحبت کـردن اسـت

 

۳-أَن تـَحْبَطَ أَعْمَالُکُـمْ

أَنْ تَحْبَطَفعل مضارع منصوب از ماده حبط به معنای نابود شدن است.به گفته راغب اصفهانی در مفردات حبط در لغت به معنای این است که چهار پایی از علف های نامناسب آنقدر بخورد که شکمش باد کند و دستگاه گوارش او ضایع گردد و چون این حالت سبب فساد غذا و بی اثر بودن آن می گردد این واژه به معنای باطل و بی خاصیت شدن بکار می رود لذا معجم مقاییس اللغه معنای آن را بطلان ذکر کرده است(۲)

 

۴-لَا تَشْـعـُرُونَ

فعل مضارع جمع از ماده شعر به معنای اینکه درک نـمـی کـنید یـا متـوجـه نـمی شـویـد و نـمی دانـید

 

معنی و تفسیر آیه شریفه:

۱-جمله لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُـمْ اشاره به این است که صدا را بلندتر از صدای پیامبر نکنید که این کار خود یک نوع بی ادبی در محضر مبارک پیامبر(ص) می باشد که البته این کار در برابر پدر و مادر و معلم نیز خلاف احترام و ادب است

۲-جمله لَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ هم ممکن است تأکیـدی بر همان معنـی جـمله اول بـاشـد یا اشاره به مطلب تازه ای است و آن عبارت از ترک خطاب پیامبر(ص) با جمله یا محمد ولزوم تبدیل آن به یا رسـول الله

 

جمعی از مفسران در تفاوت میان این دو جمله اظهار داشته اند:

جمله اول ناظر به زمـانـی اسـت کـه مـردم با پـیامبـر(ص) هـم سخن می شوند که نباید صدای خود را از صدای او برتر کنند اما جمله دوم مروبط به موقعی است که پیامبر خاموش است و در محضرش دیگران سخن می گویند در این حـالـت نیـز نـباید صـدا را زیـاد بـلند کـرد

۳-اگر بلندکردن صدا در محضر پیامبر(ص) به قصد توهین به مقام نبوت آن بزرگوار باشد موجب کفر است و اگر بدون چنین قصدی صورت بگیرد موجب آزار پیامبر و گناه است

در صورت اول عـلـت حبـط و نابـودی اعـمال روشـن اسـت زیرا کفر علت حبط و از میان رفتن ثواب عمل نیک می شود

و در صورت دوم نیز مانعی ندارد که چنین عمل زشتی باعث نابودی ثواب بسیاری از اعمال گردد چون در جاهای دیگر نیز مطرح شده اعمال به خاطر برخی از گناهان خاص حبط می شـود(۳)

 

داستان خطیب پیامبر(ص):

در تفسیر مجمع البیان طی روایتی نقل می کند هنگامی که آیه فوق نازل شد ثابت بن قیس خطیب پیامبر(ص) که صدای رسایی داشت گفت:من بودم که صدایم را از صدای پیامبر فراتر می کردم و در برابر او بلند سخن می گفتم اعمـال من نابود شد و من اهل دوزخم

 

این مطلب به گوش پیامبر(ص) رسید فرمود:

چنین نیست او اهل بهشت است زیرا او اینکار را به هنگام ایراد خطابه برای مؤمنان یا در برابر مخالفان که ادای یک وظـیفه اسـلامـی بـود انجام می داد(۴)

 

برداشت ها از آیه دوم:

۱-امکان حبط اعمال مؤمنان در صورت عــدم رعـایـت حـرمـت پیامبـر(ص)

۲-بعضی از اعـمـال انـسـان در مـعـرض حبـط و نابودی بوسیله بعضی از اعمال ناشایست است

۳-ایمان مستلزم تواضع و فروتنی در برابر رهبر و دوری جستن از بی ادبی و گستاخی است(۵)

 

قال الله تبارک و تعالی:

إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبـَهُمْ لِـلـتَّقْوَى لَـهُم مَّغْفِـرَهٌ وَأَجْـرٌ عَظِیـمٌ(۶)

کسانى که پیش پیامبر خدا صدایشان را فرو مى‏کشند همان کسانند که خدا دلهایشان را براى پرهیزگارى امتحان کرده است آنان را آمرزش و پاداشى بزرگ است

 

معنی واژه ها:

۱-یَغُضُّونَ

فعل مضارع جمع است و افاده استمرار می کند یعنی این اخلاق نیکو در راستای حفظ حرمت پیامبر(ص) بصورت یک منش انسانی و اسلامی درآمده اسـت و استـمـرار دارد

 

۲-امْتَحَنَ

فعل ماضی است به معنای امتحان کرد ،آماده نمود و تمرین داد البته امتحن از ماده امتحان در اصل به معنی ذوب کردن طلا و نقره و گـرفتـن ناخـالـصی آنـهاسـت

 

معنی و تفسیر آیه شریفه:

۱-در واقع این آیه شریفه در جهت تأکید بیشتر روی این موضوع است که پاداش کسانی را که به این دستور الهی عمل می کنند و ادب را در برابر پیامبر(ص) رعایـت می کننـد چـنین بـیان مـی کـند که اِنَّ الَّذینَ

۲-یک نکته مهم لازم به یادآوری است و آن اینکه در آیه دوم از پیامبر(ص) به عنوان نبی یاد کرد یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُـمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ لکن در آیه سوم به عنوان رسول تعبیر فرمودإِنَّ الَّـذِینَ یَـغُضـُّـونَ أَصْوَاتـَهُمْ عِـندَ رَسُولِ اللَّهِ

این دو تعبیر نمایانگر این موضوع اساسی است که پیامبر(ص) از خود چیزی ندارد او فرستاده خدا و پیام آور اوست اسائه ادب در برابر او اسائه ادب نسبت به خداوند است و رعایت کردن ادب نسبت به او رعایت ادب نسـبت به خـداوند اسـت(۷)

 

برداشت ها از آیه شریفه:

۱-رعایت ادب در محضر پیامبر(ص) در سایه تقوا به وجود می آید أُوْلَـئِـکَ الَّـذِیـــنَ امـْتَـحـَنَ اللَّهُ قُـلُـوبـَهُمْ لِـلـتَّـقْـوَى

۲-خداوند مؤمنانی را که رعایت حرمت پیامبر(ص) را بکنند مورد تـشـویـق قـرار می دهد أُوْلَـئِـکَ الَّـذِیـــنَ امـْتَـحـَنَ اللَّهُ قُـلُـوبـَهُمْ

۳-غفران الهی و پاداش عظیم خداوند در انتظار رعایت کنندگان ادب و احتـرام در محـضر رسـول خـداسـتلَـهُم مَّـغـْفِـرَهٌ وَأَجْـرٌ عَـظِیـمٌ

 

قال الله تبارک و تعالی:

إِنَّ الَّـذِیـنَ یُـنَـادُونَـکَ مِـن وَرَاء الـْحُجُرَاتِ أَکْثـَرُهُمْ لَا یَعْقِـلـُونَ(۸)

کسانى که تو را از پشت اتاقها[ى مسـکونـى تو] به فریاد مى‏خوانند بیشترشان نـمى‏فهـمند

 

معنی واژه ها:

۱-یُـنَادُونَ

فعل مضارع جمع بوده به معنای ندا کردن و صدا زدن

 

۲-وَرَاء

به معنی بیرون است یعنی پشت خانه ها و اتاق ها از هر طرف که باشد چون در حجره های پیامبر(ص) به مسجد گشوده می شد و افراد نادان گاه در برابر در حجره ها می آمدند و فریاد یا محمد می زدند قرآن آنها را از این کار نهی می کند

 

۳-حـُجُرَاتِ

جمع حجره است در اینجا اشاره به اتاقهای متعددی است که در کنار مسجد پیامبر(ص) برای همسران او تهیه شده بود در اصل از ماده حَجر (بر وزن اَجر) به معنی منع است زیرا حجره مانع ورود دیگران در حریم زندگی انسان است

 

معنی و تفسیر آیه شریفه:

۱-در این آیه شریفه اشاره به نادانی و بی خردی کسانی می کند که این دستور الهی را مبنی بر حفظ حرمت پیامبر(ص) نادیده می گیرند و آن بزرگوار را از پشت حجره ها بلند صدا می زنند که آنان را بی عقل و خرد مـعـرفی مـی کند أَکْثـَرُهُمْ لَا یَعْقِـلـُونَ

 

۲-تعبیر به أَکْثـَرُهُمْ لَا یَعْقِـلـُونَ (غالب آنها نمی فهمند) یا به خاطر این است که اکثر در لغت عرب گاه به معنی همه می آید که برای رعایت احتیاط و ادب این تعبیر را به کار می برند که حتی اگر یک نفر مثتثنی بوده باشد حق او ضایع نشود گویی خداوند با این تعبیر می فرماید من که پروردگار شما هستم و به همه چیز احاطه علمی دارم به هنگام سخن گفتن رعایت آداب می کنم پس شما چرا رعایت نمی کنید(۹)

 

برداشت ها از آیه:

۱-خانه پیامبر(ص) دارای حجره های متعدد بوده

۲-روابط اجتماعی پیامبر(ص) با مؤمنان روابطی ساده و بدون تشریفات بوده است

۳-رعایت ادب و حرمت افراد در روابط اجتماعی نشانگر میزان اندیشه و خرد انسانها است(۱۰)

۴-عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِاللهِ اَنَّ النَّبِیَّ(ص) سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ:اِنَّ الَّذینَ یُنادونَکَ مِنْ وَراءِ الْحُجُراتِ أَکْثَرُهُمْ لایَـعْـقِـلُـونَ قـالَ:هَمُ الـْـجُـفاهُ مـِنْ بَـنـی تَـمـیـم(۱۱)

از سعد بن عبدالله روایت شده که از رسول اکرم(ص) درباره قول خداوند اِنّ الّذین ینادونک من وراء الحجرات أکثرهم لایعقلون سوال شد فرمود آنان جفاکاران از بنی تمیم می باشند

 

پی نوشت:

(۱)سوره حجرات آیه شریفه ۲                                                                                  

(۲)تفسیر نمونه ج۲ ص ۱۳۹

(۳)تفسیر نمونه ج۲۲ ص۱۴۷                                                                                     

(۴)تفسیر مجمع البیان ج۹ ص ۱۳۰

(۵)تفسیر راهنما ج۱۷ ص۴۵۹                                                                                    

(۶)سوره حجرات آیه شریفه ۳

(۷)تفسیر نمونه ج ۲۲ ص ۱۴۹

(۸)سوره حجرات آیه شریفه ۴

(۹)تفسیر نمونه ج۲۲ ص ۱۵۰                                   

(۱۰)تفسیر راهنما ج۱۷ ص ۴۶۲                           

(۱۱)تفسیر الدر المنثور/سیوطی ج۷ ص ۵۵۳