دوشنبه ۸ آذر ۱۴۰۰ - الإثنين 24 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۵/۰۱/۲۴) از مراسم اعتکاف ماه رجب غفلت نکنیم

قال الله تبارک و تعالی: ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّیَامَ إِلَى الَّلیْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُـبَیّـِنُ اللّهُ آیَاتِـهِ لِـلـنَّاسِ لَـعـَلَّـهُمْ یـَتـَّقـُونَ(۱) سپس روزه را تا [فرا رسیدن] شب به اتمام رسانید و در حالى که در مساجد معتکف هستید [با زنان] درنیامیزید این است‏حدود احکام الهى پس [زنهار […]

قال الله تبارک و تعالی:

ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّیَامَ إِلَى الَّلیْلِ وَلاَ تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنتُمْ عَاکِفُونَ فِی الْمَسَاجِدِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَقْرَبُوهَا کَذَلِکَ یُـبَیّـِنُ اللّهُ آیَاتِـهِ لِـلـنَّاسِ لَـعـَلَّـهُمْ یـَتـَّقـُونَ(۱)

سپس روزه را تا [فرا رسیدن] شب به اتمام رسانید و در حالى که در مساجد معتکف هستید [با زنان] درنیامیزید این است‏حدود احکام الهى پس [زنهار به قصد گناه] بدان نزدیک نشوید این گونه خداوند آیات خود را براى مردم بیان مى‏کند باشد که پروا پیشه کنند

 

این جلسه جهت هماهنگی برگزاری مراسم عبادی اعتکاف ماه رجب می باشد لذا ضروری می دانم مطالبی را تحت عنوان نکـات اعـتـکاف بـصـورت فـهرسـت یـادآوری کـنم

 

۱-اعتکاف در لغت

اعتکاف، مصدر باب افـتـعال از ریـشـه «عَـکَـفَ» بـه معنای محبوس کردن و روی آوردن به چیزی است(۲)

 

۲-اعتکاف در اصطلاح

اعتکاف عبارت است از توقّف سه روز یا بیشتر در مسجد به قصد قربت و با شرایط مخصوص(۳)

 

۳-واژه اعتکاف در قرآن

واژه اعتکاف در قرآن نیامده؛ ولی مشتقات ماده «عکف» از ثلاثی مجرد به‌صورت اسم فاعل ۷ بار و در شکل اسم مفعول و مضارع هر کدام یک بار آمده است.

 

۴-پیشینه اعتکاف

از برخی آیات قرآن بر می‌آید که این عبادت در ادیان توحیدی پیشین نیز مطرح بوده و پیامبران الهی و موحدان گاه برای راز و نیاز با خداوند، مدتی از زندگی و جامعه دوری می‌گزیدند و به مسجد الحرام یا معابد دیگر پناه می‌بردند و مدتی خود را برای عبادت با خدا و راز و نیاز با او محبوس می‌کردند(۴)

 

۵-تجدید بنای کعبه برای اعتکاف

در سوره بقره آیه ۱۲۵ خداوند به حضرت ابراهیم و فرزندش اسماعیل، فرمان می‌دهد تا مسجدالحرام را برای طواف کـنـندگـان و معتـکفان پاکـیزه گـرداننـد:

وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهـِیمَ وَإِسْـمَاعِـیلَ أَن طَـهِّـرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ وَالـرُّکَّـعِ السُّـجُـودِ(۵)

و به ابراهیم و اسماعیل فرمان دادیم که خانه مرا براى طواف‏ کنندگان و معتکفان و رکوع و سجودکنندگان پاکیزه کنیـد

از این آیـه استـفاده می‌شـود سنت اعتکاف در شریعت حضرت ابراهیم علیه السلام بوده است

 

۶-اعتکاف بت پرستان

از برخی آیات استفاده می‌شود که توقف بت پرستاننزد بتها و عبادت آنها، در آیین‌های بت پرستی نیز رواج داشته است. در آیه ۵۲ انبیاءحضرت ابراهیم، آزر و قومش را به سبب عبادت بتها و ملازمت با آنـها نکوهـش کـرده اسـت:

إِذْ قَالَ لِأَبِیهِ وَقَوْمِهِ مَا هَـذِهِ التَّـمَاثِیـلُ الَّتـِی أَنتـُمْ لَـهَا عَاکِـفـُونَ(۶)

آنگاه که به پدر خود و قومش گفت این مجسمه‏هایى که شما ملازم آنها شده‏اید چیستند

در معنای «عـاکـفون» گفـته‌اند کـه بـت پرسـتـان در بتکده‌ها ملازم بتها بودند و آنها را عبادت می‌کردند(۷)

 

سوره اعراف آیه ۱۳۸ گزارش کرده که بنی‌اسرائیل پس از عبور ازدریا با بت پرستانی مواجه شدند که سر بر آستان بتان خود داشتند:

وَجَاوَزْنَا بِبَنِی إِسْرَائِیلَ الْـبَـحـْرَ فَأَتَوْاْ عَلَى قَوْمٍ یَعْکُفُونَ عـَلـَى أَصْنَامٍ لَّـهُمْ(۸)

و فرزندان اسرائیل را از دریا گذراندیم تا به قومى رسیدند که بر بتـهاى خویـش همـت مى‏گماشتـند

 

۷-اعتکاف در اسلام

در اسلام نیز همچون شرایع پیشین، سنت اعتکاف وجود دارد و مسلمانان به این عـبادت ترغیب و تشویق شده‌اند

 

آیات دال بر اعتکاف

در آیه ۱۸۷ سوره بقره که در ابتدای بحث قرائت کردیم به برخی احکام اعتکاف اشاره شده است:

ولا تُبشِروهُنَّ وانتُم عکِفونَ فِی المَسجِدِ(۹)

نیز از آیه ۱۲۵ بقره مشروعیت این عمل در اسلام استفاده می‌شود

طَـهِّـرَا بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ وَالْعَاکِفِینَ

{gallery}30{/gallery}

روایات اعتکاف

همچنین از روایاتی که به جا آوردن این عمل را به پیامبر اسلام (ص) مستند می‌کند و مزد و پاداش فراوانی برای آن برشمرده است نیز جواز، بلکه استحباب آن در اسلام استفاده می‌شود؛ از جمله در روایتی آمده که امام صادق(ع) می فرماید:

اِعْتَکَفَ رَسُولُ اللهِ فی شَهْرِ رَمَضانَ فِی الْعَشْرِ الْاُولی ثُمَّ اِعْتَکَفَ فِی الثّانِیَهِ فِی الْعَشْرِ الْوُسطی ثُمَّ اِعْتَکَفَ فِی الثّالِثَهِ فِی الْعَشْرِ الْاَواخِرِ ثُمَّ لَمْ یَزَلْ یَعْتَکِفُ فِـی الْـعَـشْـرِ الْاَواخِرِ(۱۰)

پیامبر پس از ورود به مدینه، ابتدا در دهه نخست ماه رمضان و سپس در دهه دوم و در سال دیگر در دهه سوم، در مسجد اعتکاف کردند و از آن پس پیوسته در سومین دهه ماه رمضان، معتکف می‌شدند

 

۸-زمان اعتکاف

اعتکاف به نظر فقهای اسلامی در همه ایام سال به جز روزهایی‌ که در آن روزه حرام شده جایز است.با فضیلت‌ترین زمان برای اعتکاف، ماه مبارک رمضان به ویژه دهۀ آخر آن است(۱۱)

 

۹-حکم تکلیفی اعتکاف

اعتکاف در اصـل شـرع، مسـتـحب اسـت، امّا به وسیـلۀ نـذر، عهـد، قسم و شرط ضمن عقد لازم مانند اجاره و مانند آن، واجب می‌شود(۱۲)

 

۱۰-شرایط و احکام اعتکاف

افزون بر شرایط عامه تکلیف و نیت برای معتکف، اعتکاف شرایط و احکام دیگری نیز دارد، از جمله:

 

روزه

فقهای امامیه، با استناد به روایـات، روزه (اعـم از واجب و مستحب) را از شرایط اعتکاف می‌دانند(۱۳)

 

۳ روز ماندن در مسجد

حداقل اعتکاف به نظر امامیه ۳ روز است(۱۴)

 

اعتکاف در مسجد

شرط دیگر، انجام دادن این عبادت در مسجد است. همه علمای اسلامی به جز حنفیان که اعتکاف زن را در خانه‌اش جایز دانسـته‌اند بر ایـن شرط اتفاق نـظر دارند(۱۵)

 

مقصود از مسجد

در اینکه مقصود از مسجد چه مسجدی است، بین علمای اسلامی اختلاف است؛ از ظاهر جمله وَ انتـُم عکِفونَ فِـی الـمَسجِدجواز اعتکاف در هر مسجدی اسـتفاده می‌شود، زیـرا «المـساجد» عـام و شـامل همه مـساجـد است

ولی امامیه با استناد به روایات، عموم آیه را به مساجد چهارگانه، یعنی مسجدالحرام، مسجدالنبی، مسجد کـوفه و مسـجد بـصره اخـتصـاص داده انـد

شایان ذکر است که حضور در مسجد و خارج نشدن از آن در مدت اعتکاف، جز برای کارهای ضروری و رفـع حـاجـت، لازم است(۱۶)

 

اجتناب از مباشرت با زنان

اجتناب از مباشرت با زنان شرط دیگر اعتکاف می‌باشد(۱۷)

 

دیگر شرائط اعتکاف

عقل، اسلام، قصد قربت، اذن مولا برای مملوک و اذن شوهر برای زن و اذن پدر و مادر برای فرزند در صورت اذیّت شدن پدر و مادر، از دیگر شرایط صحت اعتکاف است.همچنین بر شرط بودن ایمان در صحّت همۀ عبادت‌هااز جـملـه اعتـکاف، ادّعـای اجـمـاع شـده اسـت(۱۸)

 

۱۱-احکام اعتکاف

بـرای اعـتکـاف احـکـام متـعددی وجـود دارد که در کتب فقهی و رساله های عملیه بیان شده است از قبیل:

۱-احکام روزه در ایام اعتکاف

۲-عدم شرطیت قصد اعتکاف در روزه

۳-بطلان اعتکاف بدون روزه ولو با عذر

۴-احکام مربوط به شروع و پایان اعتکاف

۵-حکم ناتمام گذاشتن اعتکاف

۶-احکام مربوط به خروج از مسجد

۷-محرّمات مربوط به عمل اعتکاف

۸-اسباب و عوامل موجب بطلان اعتکاف

۹-مبطل اعتکاف بودن مبطلات روزه

۱۰-نتایج و آثار بطلان اعتکاف(۱۹)

 

پی نوشت:

(۱)سوره بقره آیه شریفه ۱۸۷            

(۲) مجمع البحرین/طریحی، ج۲، ص۲۲۹ 

(۳)جواهرالکلام/شیخ محمد حسن نجفی ، ج۱۷، ص۱۵۹

(۴) تفسیر راهنما ج۱، ص۳۹۹                                                                                    

(۵)سوره بقره آیه شریفه ۱۲۵

(۶)سوره انبیا آیه شریفه ۵۲                                       

(۷) التفسیر الکبیر/فخر رازی، ج۲۲، ص۱۸۱                  

(۸)سوره اعراف آیه شریفه ۱۳۸                    

(۹)سوره بقره آیه شریفه ۱۸۷                                   

(۱۰)جامع احادیث الشیعه ج۱۱، ص۷۶۳                      

(۱۱)العروه الوثقی /یزدی ج۲، ص۲۴۶

(۱۲)العروه الوثقی ج۲، ص۲۴۶

(۱۳)جواهرالکلام، ج۱۷، ص۱۶۴

(۱۴)الفقه الاسلامی، ج۳، ص۱۷۵۲  

(۱۵)جواهر الکلام، ج۱۷، ص۱۷۰

(۱۶) کنزالعرفان، ج ۱، ص ۲۱۶                    

(۱۷) شرایع ‌الاسلام، ج۱، ص۲۱۹                  

(۱۸)مستمسک العروه، ج۸، ص۵۳۹   

(۱۹)مستند الشیعه، ج۱۰، ص۵۷۱

 

مکان:دفتر امام جمعه

موضوع: جایگاه اعتکاف در اسلام و ادیان دیگر

مناسبت: جلسه هماهنگی برگزاری مراسم اعتکاف