دوشنبه ۸ آذر ۱۴۰۰ - الإثنين 24 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۵/۰۲/۰۱) زندگی علمی آیت ا.. العظمی خویی(مراسم رونمایی از قصیده علی امام البرره)

قال رسول الله(ص): عـَلِـیٌّ اِمامُ الـْبَـرَرَهِ وَ قاتِـلُ الْـفَـجَـرَهِ          علی پیشوای نیکوکاران و کشنده بدکاران است مَنْصورٌ مَنْ نَصَرَهُ مَخْذولٌ مَنْ خَذَلَهُ(۱) هر که او را یاری کند یاری میشود و هر که از یاری او دست شوید بی یار می ماند   مقدمه: موضوع جلسه بررسی ترجمه اُرجُوزه عَلِیٌّ اِمامُ الْبَرَرَهِ سروده مرحوم […]

قال رسول الله(ص):

عـَلِـیٌّ اِمامُ الـْبَـرَرَهِ وَ قاتِـلُ الْـفَـجَـرَهِ         

علی پیشوای نیکوکاران و کشنده بدکاران است

مَنْصورٌ مَنْ نَصَرَهُ مَخْذولٌ مَنْ خَذَلَهُ(۱)

هر که او را یاری کند یاری میشود و هر که از یاری او دست شوید بی یار می ماند

 

مقدمه:

موضوع جلسه بررسی ترجمه اُرجُوزه عَلِیٌّ اِمامُ الْبَرَرَهِ سروده مرحوم حضرت آیت الله العظمی حاج سید ابولقاسم موسوی خویی می باشد که توسط جناب آقای دکتر محسنی ترجمه منظوم و بوسیله جناب دکتر جلیل تجلیل ترجمه به نثر شده به اضافه حواشی سودمند

البته لازم به ذکر است که این اورجوزه قبلا توسط یکی از شاگردان برجسته مرحوم آیت الله العظمی خویی بنام آیه الله سیّد محمّد مهدی خرسان در سه جلد شرح داده شـده اسـت

 

در این فرصت کوتاهی که در اختیار دارم ضروری میدانم مواردی را یادآوری کـنم:

۱-زندگی علمی آیت الله خویی

الف:خاندان

آیت الله العظمی خویى شب ۱۵ رجب سال ۱۳۱۷ ق دیده به جهان گشود پدر بزرگوار ایشان حضرت آیت ا.. سید علی اکبر خویی از علمای بزرگ این شهرستان بودند طبق فرموده خود مرحوم آیت الله العظمی خویی اجداد ایشان از سادات سید تاج الدین می باشند.ایشان در سال ۱۳۳۰ در سن ۱۳ سالگی به شهر نجف کوچ کرد و در نهایت در عصر روز شنبه ۸ صفر ۱۴۱۳ق در سن ۹۴ سالگی دار فانی را ودا گـفـت

و همانند جدش امیرمؤمنان(ع) و مادرش فاطمه زهرا(س) مظلومانه و غریبانه بدون تشییع در مسجد خضراء که سالیان متمادی در آن تدریس کرده بود دفن شد(۲)

 

ب:تحصیل و تدریس

آیت الله خویى پس از یادگیرى مقدمات نزد بزرگان و اساتید سطح، از جمله پدر بزرگوارش به تدریس کتب درسى فقه و اصول پرداخت و در ۲۱ سالگى به درس خارج روى ‌آورد و در فقه و اصول از خرمن دانش دانشوران نام آور حوزۀ نجف خوشه ‌ها چید و فیض ‌ها برگرفت. برخى از آن بزرگان عبارتند از:

۱-آیت الله شیخ فتح الله شریعت اصفهانى( متوفاى ۱۳۳۹ هجرى قمرى)

۲-آیت الله میرزاى نائینى( متوفاى ۱۳۵۵ هجرى قمرى)

۳-آیت الله آقا ضیاء عراقى( متوفاى ۱۳۶۱ هجرى قمرى)

۴-آیت الله شیخ محمد حسین غروى اصفهانى( متوفاى ۱۳۶۱ هجرى قمرى)

۵-آیت الله میرزا على آقا شیرازى فرزند میرزاى شیرازى( متوفاى ۱۳۵۵ هجرى قمرى)

۶-آیت الله شیخ محمد جواد بلاغى نجفى( متوفاى ۱۳۵۲ هجرى قمرى)

۷-آیت الله سید حسین بادکوبه ‌اى( متوفاى ۱۳۵۸ هجرى قمرى)

۸-آیت الله آقا میرزا على آقا قاضى( متوفاى ۱۳۶۶ هجرى قمرى)(۳)

 

ج:شاگردان

آیت الله العظمى خویى در طول حیات پربار خویش حدود ۷۰ سال به تدریس دروس سطح و خارج، اشتغال داشته و قریب ۵۰ سال هم برجسته ‌ترین و پربارترین محفل حوزۀ نجف را دارا بود و هزاران نفر از علما و فضلاى کشورهاى مختلف اسلامى از هند و افغان و پاکستان و ایران گرفته تا عراق و حجاز و لبنان و کشورهاى حاشیۀ خلیج فارس را در دامان خویش پرورش داده و به اقصى نقاط جهان فرستاده و توده‌ هاى مسلمان را به سوى سعادت و هدایت رهنمون بوده است


در ایـنـجا تنـها به نام برخـى از شـاگـردان برجـسـته معظم له اشاره مى ‌نمائیم عبارتند از حضرات آیات:

۱-میرزا علی فلسفی

۲-سید صادق روحانی

۳-سید محمد روحانی

۴-محمدتقی بهجت

۵-امام موسی صدر

۶-باقر شریف قرشى‌

۷-میرزا جواد تبریزى‌           

۸-سید علی محمد دستغیب

۹-سید محمدباقر صدر

۱۰-میرزا مسلم ملکوتی

۱۱-محمدتقی جعفری          

۱۲-سید محمدحسین فضل‌الله

۱۳-سید علی سیستانی

۱۴-حسین وحید خراسانی

۱۵-موسوی اردبیلی

۱۶-موسی شبیری زنجانی(۴)

 

د:تألیفات

آیت الله خویى از ابتداى زندگى علمى خویش در راستاى نشر معارف اهل بیت (ع) و گسترش دانش اسلام، دمى نیاسود.زمانى بر مسند تدریس نشست و به تربیت و پرورش صدها عالم و دانشمند فرزانه پرداخت و زمانى دیگر دست به قلم برد و به تصنیف و تألیف در تفسیر و کلام و فقه و اصول و رجال پرداخت

۱-نفحات الاعجاز (در اثبات جاودانگی قرآن)

۲-البیان فی تفسیر القران(در علوم قرآنی)

۳-معجم رجال الحدیث، در ۲۳ جلد

 

توضیح:

این کتاب یکی از کم نظیرترین کتابهای رجالی شیعه می باشـد که در بردارنده شرح حال ۱۵۷۰۶ نفر از مردان و زنان راوی حدیث می باشد

۴-اجود التقریرات(تقریرات درس مرحوم نائینی که در ۳۱ سالگی نوشته است)

۵-تکمله منهاج الصالحین

۶-مبانی تکمله منهاج الصالحین

۷-رساله ای در خلافت

۸-رساله در لباس مشکوک

۹-المسائل المنتخبه

۱۰-تعلیقه بر عروه الوثقی

۱۱-تعلیقه بر المسائل الفقهیه

۱۲-تهذیب و تتمیم منهاج الصالحین

۱۳-المسائل و الردود

۱۴-مستحدثات المسائل

۱۵-توضیح المسائل

۱۶-منتخب الرسائل

۱۷-تلخیص المنتخب

۱۸-تعلیقه المنهج لاحکام الحج

۱۹-مناسک حج

۲۰-منیه المسائل

۲۱-اضائه القلوب بتحقیق المغرب والغروب

۲۲-اناره العقول فی انتصاف المهر …

۲۳-فقه القرآن علی المذاهب الخمس

۲۴-قاعده التجاوز

۲۵-فهرست جامع الشتات میرزای قمی

۲۶-تقریرات درس فقه مرحوم نائینی

۲۷-تقریرات درس فقه مرحوم کمپانی

۲۸-حاشیه بر وسیله النجاه

۲۹-حاشیه بر مکاسب شیخ انصاری

۳۰-تعارض الاستصحابین

۳۱-تقریرات اصول مرحوم کمپانی

۳۲-قصیده در مدح امیرمؤمنان(ع)(که در آن ۹۰۰ بیت در وصف امیرمؤمنان(ع) سروده است)(۵)

 

ه:تقریرات

بیشتر شاگردان مرحوم آیت الله العظمی خویی درس های فقه و اصول ایشان را به رشته تحریر در آورده و منتشر ساخته اند بعضی از آنان بدین ترتیـب است:

۱-التنقیح فی شرح العروه الوثقی(مباحث اجتهاد و تقلید و طهاره و صلاه)شهید حاج میرزا علی غروی تبریزی

۲-مستند العروه الوثقی (مباحث صلاه،خمس،صوم،اجاره)شهید شیخ مرتضی بروجردی

۳-تحریر العروه الوثقی،قربانعلی محقق کابلی

۴-معتمد العروه الوثقی،سید رضا خلخالی(حج)

۵-مبانی العروه الوثقی(مضاربه،مزارعه،شرکت،ضمان،حواله،نکاح ،غصب)سید محمد تقی خویی

۶-فقه الشیعه،سید محمد مهدی خلخالی

۷-فقه العتره،محمد تقی حسینی جلالی

۸-محاضرات فی الفقه الجعفری(مکاسب محرمه)سید علی حسینی شاهرودی

۹-الدرر الغوالی،رضا لطفی

۱۰-مصباح الفقاهه(مکاسب شیخ)محمد علی توحیدی

۱۱-نموذج فی الفقه الجعفری،سید عباس مدرسی یزدی

۱۲-المعتمد،سید محمد رضا خلخالی

۱۳-مصباح الناسک،سید تقی طباطبایی

۱۴-رساله فی حکم اوانی الذهب،سید تقی طباطبایی

 

در اصول:

۱-مبانی الاستنباط،سید ابوالقاسم کوکبی

۲-المحاضرات ۴ مجلد ،محمد اسحاق فیاض

۳-مصابیح الاصول،سید علاء الدین بحرالعلوم

۴-جواهر الاصول،شیخ فخر الدین زنجانی

۵-الامر بین الامرین،شیخ محمد تقی جعفری

۶-الرای السدید فی الاجتهاد و التقلید،غلامرضا عرفانیان(۶)

 

تعریف ارجوزه:

ارجوزه قصیده ‌ای است که به وزن رَجَز سروده شود. رجز از قدیمی ترین اوزان شعر عربی است.نخستین کسی که رجز را طولانی و تبدیل به قصیده کرد، «اغلب عجلی» است که در زمان پیامبر می ‌زیست. سپـس «عجّـاج» آن را به کـمال رسـاند.

ارجوزه مرحوم آیهالله العظمی خویی از نوع رجز می باشد بر وزن (مستفعلن مستفعلن مستفعلن) که نمونه بسیار مشهور آن، الفیّه ابن مالک در نحو اسـت با مطلع:

قالَ مُحَمَّدٌ هُوَ ابْنُ مالِکْ    *    أَحْمَدُ رَبِّی اللهِ خَیْرَ مالِکْ

به احتمال بسیار، مرحوم خویی در انتخاب وزن ارجوزه، نظر به الفیّه ابن مالک داشته است و حتّی در صلوات بر پیامبر به بیت او نظـر داشـته اسـت. ابـن مـالک می گوید:

مُصَلِّیآ عَلَی النَّبِیَّ الْمُصْطَفی    *     وَ آلِهِ الْمُسْتَکْمِلینَ الشَّرَفا


و مرحوم آیت ا.. خویی می فرماید:

مُصَلِیّآ عَلَی النَّبِی الْمُِؤْتَمَنْ     *    وَ آلِهِ الْمُطَهَّرینَ َمِنْ دَرَن

متن ارجوزه مرحوم خویی ۱۶۶ بیت است که به بیان فضایل امیرالمؤمنین علیّ بن ابیطالب (ع) پرداخته است. در پایان، تأکید می کند که شاعر نیست و تنها علاقه به خاندان پیامبر(ص) او را به سـرودن این ابیـات وا داشـته است

اِنّی اََبُوالْقاسِمِ لَسْتُ شاعِرا            *      وَ لَسْتُ فِی النَّظْمِ خَبیراً ماهِرا

لکِنَّ حُبَِ الْعِتْرَهِ الْمُطَهَرَه         *      دَعـا اِلـی نَظـْمٍ وَ رَبّـی یَسَّرَهُ

محتوای ارجوزه:

بیت ۱ تا ۷: مقدّمه ارجوزه

بیت ۸ (مصرع اول): برتری خاتم النّبیّین (ص) بر تمام پیامبران

بیت۸ (مصرع دوم) :برتری قرآن بر تمام کتابهای آسمانی

بیت ۹ تا ۱۰: برتری امّت اسلام بر تمام امّتها


بیت ۱۱: پیامبر خاتم، علّت ایجاد آفرینش

بیت ۱۲: پیامبر خاتم، برترین آفریدگان

بیت ۱۳ (مصرع اول): برتری معجزات پیامبر و شهرت گسترده آن

بیت ۱۳ (مصرع دوم): خاتمیّت پیامبر اسلام


بیت ۱۴ تا ۲۵: حدیث یوم الانذار (آغاز دعوت پیامبر)

بیت ۲۶ تا ۲۷: حدیث «لایُحِبّ علیّآ إلّا مُؤْمِنٌ وَ لا یُبْغِضُهُ إلّا مُنافِق»

بیت ۲۸ تا ۲۹: حدیث «یا علیّ ما عَرَفَ الله إلّا أَنَا وَ أَنْتَ»

بیت ۳۰ (مصرع اول): علی، وزیر پیامبر(اَنْتَ وَزیری وَ اَمیرُ اُمَّتی)

بیت ۳۰ (مصرع دوم): علی، حجّت پیامبر بر امّت

بیت ۳۱: حدیث «أَنَا وَ عَلِیّ مِنْ شَجَرَهٍ واحِدَه»

بیت ۳۲ تا ۳۳: خلقت نوری پیامبر و امیرالمؤمنین

بیت ۳۴: پیامبر و علی، برگزیده خدا از میان خلایق

بیت ۳۵: علی، قسمت کننده بهشت و دوزخ(لِنّارِ وَالْجِنانِ اَنْتَ الْقاسِمُ)

بیت ۳۶ تا ۳۸: سؤال از مردم در قیامت در مورد ولایت

بیت ۳۹ تا ۴۰: علی و شیعه ‌اش رستگارند(اَنْتَ الْاِمامُ الفائِزونَ شیعَتُکْ)

بیت ۴۱: آزار علی، آزار پیامبر(ص) است

بیت ۴۲ (مصرع اول): علی، فاروق امّت است

بیت ۴۲ (مصرع دوم): حدیث «عَلِیٌّ أَقْضی أُمَّتی»

بیت ۴۲ (مصرع سوم): علی، وارث و اجراکننده وصیّت پیامبر

بیت ۴۳: علی، یعسوب دین و امام پرهیزکاران

بیت ۴۴: با دشمنی او، هیچ حسنه ‌ای نفع نمی‌ رساند

بیت ۴۵: سبّ علی، سبّ پیامبر است

بیت ۴۶: علی، همواره همراه با قرآن است

بیت ۴۷: علی، ساقی کوثر است


بیت ۴۸: لواء الحمد در روز قیامت در دستان اوست

بیت ۴۹: علی، امّت را به بهشت رهنمون می شود

بیت ۵۹ تا ۵۱: علی، میزان اعمال

بیت ۵۲: علی، مولود کعبه

بیت ۵۳: رساندن سوره برائت به مشرکان

بیت ۵۴: بت شکستن در خانه کعبه

بیت ۵۵: پیامبر و علی، پدران امّت ‌اند

بیت ۵۶: علم کتاب، نزد اوست(وَ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتابُ الْمُنْزَلِ)

بیت ۵۷: حدیث «أقضاکم علیّ»

بیت ۵۸ تا ۷۲: حدیث غدیر

بیت ۷۳ تا ۷۴: حدیث مؤاخاه (برادری با پیامبر)

بیت ۷۵ تا ۷۸: حدیث منزلت

بیت ۷۹: برترین آفریده بعد از پیامبر

بیت ۸۰ تا ۸۳: حدیث ثقلین

بیت ۸۴ تا ۸۵: اهل بیت، حجّتهای خدا و ارکان هدایت

بیت ۸۶ تا ۹۰: حدیث سفینه

بیت ۹۱: علی، محور حق

بیت ۹۲: آیه ولایت و بخشیدن انگشتری به سائل

بیت ۹۳ تا ۹۴: آیه تطهیر و حدیث کسا

بیت ۹۵: خلقت پیامبر و علی از یک نور


بیت ۹۶ (مصرع اول): علی، نخستین مسلمان

بیت ۹۶ (مصرع دوم): لافتی إلّا علیّ

بیت ۹۷: آیه مباهله          (اَلَیْسَ یَکْفی آَیَتُ الْمُباهَلهِ      اَنَّ عَلِیًّ نَفْسُ طهَ الْفاضِلَه)

بیت ۹۸: امیرالمؤمنین (ع) در جنگ خندق


بیت ۹۹ تا ۱۰۱: حدیث سدّ الابواب

بیت ۱۰۲ تا ۱۰۳: حدیث «علیّ منّی و أنا منه»

بیت ۱۰۴: حدیث «مدینه العلم»

بیت ۱۰۵: ایذای علی، ایذای پیامبر است


بیت ۱۰۶ تا ۱۰۷: تزویج علی با فاطمه (س)

حدیث جعلی خواستگاری علی(ع) از دختر ابوجهل

بیت ۱۰۸ تا ۱۰۹: فاطمه، برترینِ بانوانِ جهان

بیت ۱۱۰: امام حسن و امام حسین (ع)، سرور جوانان بهشت

بیت۱۱۱: حدیث «طائر مشوی» (مرغ بریان)

بیت ۱۱۲: حدیث سطل و آب

بیت ۱۱۳: حدیث ردّ الشّمس


بیت ۱۱۴ (مصرع اول): امیرالمؤمنین (ع) در جنگ بدر

بیت۱۱۴ (مصرع دوم): امیرالمؤمنین (ع) در جنگ احد

بیت ۱۱۵ تا ۱۱۶: امیرالمؤمنین (ع) در جنگ خندق

بیت ۱۱۷ تا ۱۲۰: امیرالمؤمنین (ع) در دیگر غزوات: حنین، فتح مکّه و…


بیت ۱۱۹: علم امیرالمؤمنین (ع)

بیت ۱۲۲ تا ۱۳۰: رویداد لیله المبیت

بیت ۱۳۱ تا ۱۳۲: حدیث خلفای اثنا عشر

بیت ۱۳۳ تا ۱۳۹: کثرت فضایل امیرالمؤمنین

بیت ۱۴۰ تا ۱۴۴: علی (ع) وصیّ پیامبر

بیت ۱۴۵ تا ۱۵۳: پیامدهای انکار نصوص امامت توسّط امّت

بیت ۱۵۴ تا ۱۵۹: پایان ارجوزه

بیت ۱۶۰ تا ۱۶۶: تاریخ اتمام ارجوزه

 

پی نوشت:

(۱)کنز العمال/متقی هندی ح ۳۲۹۰۹

(۲)گلشن ابرار/جمعی از نویسندگان ج۳ ص ۴۳۸                                                                         

(۳)یادنامه آیت الله العظمی خویی ص ۶۵

(۴)مرکز تخصصی ائمه اطهار(ع)

(۵)معجم الرجال الحدیث ج۲۳ ص ۲۴

(۶)مجله مکتب اسلام مهر ۱۳۷۱

 

مکان:سالن اجتماعات هلال احمر

موضوع: زندگی علمی آیت ا.. العظمی خویی

مناسبت: مراسم رونمایی از قصیده علی امام البرره