سه شنبه ۹ آذر ۱۴۰۰ - الثلاثاء 25 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۵/۰۴/۰۸) سیره سیاسی امیرمؤمنان(ع)

عن الرضا(ع): اَلْاِمامُ عالِمٌ بِالسِّیاسَهِ مُسْتَحَقٌ لِـلرِّئاسَـهِ مـُفـْتــَرَضُ الطُّاعـَهِ(۱) امام کسیست که آشنا به سیاست بوده و مستحق ریاست و واجب الاطاعه باشـد   تعریف سیاست از دیدگاه امیرمؤمنان(ع): معلوم است که بدون شناخت دیدگاه امیرمؤمنان(ع) در مورد مفهوم سیاست جمع بندی سیره سیاسی ایشان مشکل خواهد بود و برای بدست آوردن دیدگاه های ایشان […]

عن الرضا(ع):

اَلْاِمامُ عالِمٌ بِالسِّیاسَهِ مُسْتَحَقٌ لِـلرِّئاسَـهِ مـُفـْتــَرَضُ الطُّاعـَهِ(۱)

امام کسیست که آشنا به سیاست بوده و مستحق ریاست و واجب الاطاعه باشـد

 

تعریف سیاست از دیدگاه امیرمؤمنان(ع):

معلوم است که بدون شناخت دیدگاه امیرمؤمنان(ع) در مورد مفهوم سیاست جمع بندی سیره سیاسی ایشان مشکل خواهد بود و برای بدست آوردن دیدگاه های ایشان چند مطلب لازم به یادآوری است

۱-در بیان امیرمؤمنان(ع) سیاست مترادف با ولایت بکار رفته است .در یکی از نامه های خود به معاویه چنین می نویسند:

مَتَـى کُنْتـُمْ یَا مُعَاوِیَهُ سَاسَهَ الرَّعِـیَّهِ وَوُلَاهَ أَمْرِ الْأُمَّهِ بِغَیْرِ قَدَمٍ سَابِقٍ وَلَا شَرَفٍ بَاسِقٍ(۲)

معاویه! از چه زمانى شما زمامدار رعیت، و والى امر امّت بوده اید، بدون پیشى داشتن در دیـن، و مـنهاى شـرفى بلنـدمرتـبه؟

۲-در ضمن زیارت جامعه کبیره از ائمه(ع) تحت عنوان سیاست مداران بندگـان یـاد شـده اسـت(ساسَهُ الْعِباد)(۳)

۳-در ضمن یک روایت مفصل از امام رضا(ع) در مقام بیان شرایط و ویژگی های امام از جمله ویژگی ها شـناخـت سـیاسـت مـعرفی شـده است

اَلْاِمامُ عالِمٌ بِالسِّیاسَهِ مُسْتَحَقٌ لِـلرِّئاسَـهِ مـُفـْتــَرَضُ الطُّاعـَهِ(۴)

امام کسیست که آشنا به سیاست بوده و مستحق ریاست و واجب الاطاعه باشـد

 

۴-با توجه به معارف اسلامی در زمینه فلسفه خلقت بشر،هدف بعثت انبیای الهی و سیره اهل بیت(ع) در پذیرش قدرت ظاهری می توان سیاست را از دیدگاه امیرمؤمنان(ع) چنین تعریف کرد

سیاست عبارت است از تجلی ولایت و رهبری خلق جهت حرکت به سوی خالق و زمینه سازی برای تحقق هدف اعلای خلقت انسان در حیات اجتماعی که می فرماید:

وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَـعْبـُدُونِ(۵)

و جنّ و انس را نیافریدم جز براى آنکه مرا بپرستند

 

مبانی سیاسی امیرمؤمنان(ع):

اگر از نگاه امیرمؤمنان(ع) به اولویت های انسان مؤمن و خط مشی های زندگی او نگاه کنیم معلوم می شود که سیاست و فعالیت های سیاسی برای کسب قدرت و حکومت هرگز محوری ترین و اساسی ترین آرزو نیست

در عین حال سیاست به معنای تلاش و تدبیر جهت رشد و تعالی فرد و جامعه بخشی جدا ناشدنی از وظایف و تکالیف دینی هر مسلمان است و نمی تواند در حاشیه قرار گیرد با این مقدمه اساسی ترین مبانی معنوی ،اخلاقی و سیاسی امیرمؤمنان(ع) را به صورت فهرست مطرح می کنیم

 

۱-نگـاه امیرمـؤمـنان(ع) به دنـیا یـک نگاه زاهـدانه گذرا و پرهیز از دنیا دوستی است لذا می فرماید:

اُنْظُرُ اِلَی الدُّنْیا نَظَرَ زاهِدِ الْـمُفارِقِ وَ لا تَنْظُرُ إِلَیْها نَظَرَ الْعاشِقِ الْوامِقِ(۶)

به دنیا بنگر نگریستن زاهدى که از دنیا جدا خواهد شد و مانند عاشق شیفته و شیدا به دنیا نظر نداشته باش

 

و در جای دیگر می فرماید:

أَیُّهَا النَّاسُ إِیَّاکُمْ وَ حُبَّ الدُّنْیَا

ای مردم: بپرهیزید از علاقه به دنیا

فَإِنَّهَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَهٍ

حب دنیا منشأ هر گناهى است

وَ بَابُ کُلِّ بَلِیَّهٍ وَ قِرَانُ کُلِّ فِتْنَهٍ

و درب هر بلا و سبب هر فتنه است

وَ دَاعِـی کُـلِّ رَزِیَّـه(۷)

و موجب هر مصیبت می باشد

 

۲-توجه به سرای آخرت و اصالت قائل شدن بر آن

…ثُمَّ ضَعْ فَـخـْرَکَ                  

فخر فروشی خود را واگذار

وَ دَعْ کِـبْـرَکَ            

و کبر ورزیدن را ترک کن

وَاحضُرْ ذِهْنَکَ

ذهن خود را آماده کن   

وَاذْکُرْ قَبْرَکَ وَ مَنْزِلَکَ          

قبر و منزل خویش را یادآوری کن

فَاِنَّ عَلَیهِ مَـمَرُّکَ وَ الَیهِ مَصیرُکَ      

که گذرگاه و مسیرت به سوى اوست

و کـما تُدینُ تُدانُ                

همان طور که قرض دهی، قرض می گیری

و کـما تَزْرَعُ تـَحْصَدُ  

هر چه بکاری همان رو درو می کنی

و کـما تَصْنَعُ یَصْنَعُ بِکَ(۸) 

آن‌گونه که رفتار کنی، با تو رفتار خواهد شد

 

۳-پرهیز از شکم بارگی و ستمگری به طوری که در یکی از خطبه های نهج البلاغه خطاب به مردم چنین می فرماید:

اعْقِلْ ذَلِکَ فَإِنَّ الْمِثْلَ دَلِیلٌ عَلَى شِبْهِهِ إِنَّ الْبَهَائِمَ هَمُّهَا بُطُونُهَا وَإِنَّ السِّبَاعَ هَمُّهَا الْعُدْوَانُ عَلَى غَیْرِهَا(۹)

آنچه را شمردم اندیشه کن، که هر مثالى دلیلى براى راهنمایى به مانند آن است. همّت چهارپایان شکمشان، و اندیشه درندگان آزار و تجاوز به دیگران

 

۴-امتحان و آزمایش دانستن فراز و نشیب های دنیوی

وَالدَّهْرُ یَـوْمَـانِ یـَوْمٌ لَــکَ وَیَــوْمٌ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ فَبِکِـلَـیْـهِما تَـمْتَـحِـنُ(۱۰)

روزگار دو روز است روزی به سود تو و روزی به ضرر تو.پس صبر کن چون به هر دو آزمایش می شـوی

 

و در جایی دیگر می فرماید:

فِی تَقَلُّبِ الْأَحْوَالِ عِلْمُ جَوَاهِرِ الرِّجَالِ(۱۱)

در دگرگونى احوال گوهرهاى مـردان شنـاخـته شـود

 

۵-داشتن اخلاص در تمامی امور

لذا در روایتی می فرماید:

طُوبَی لِمَنْ أخْلَصَ لِلَّهِ عَمَلَهُ، وَعِلْمَهُ، وَحُبَّهُ، وَبُغْضَهُ وَأخْذَهُ، وَتَرْکَهُ، وَکَلامَهُ، وَصـَمْـتَهُ، وَفِـعْلـَهُ، وَقَوْلَهُ(۱۲)

خوشا به حال آن ‌که عمل و علمش، دوستی و دشمنی‌اش، انجام دادن و رها کردنش، سخن و سکوتش، وکردار و گفتارش را برای خدا خالص گرداند

 

۶-پرهیز از خدعه و نیرنگ

به طوری که می فرماید:

اِیّاکَ وَالـْخُـدْعَـهَ فَاِنـَّها مِنْ خُلْقِ الّلئامِ(۱۳)

خودت را از خدعه و نیرنگ دور کن که ویژگی لئیمان است

 

۷-کوچک شمردن غیر خدا در برابر عظمت خـداونـد به طوری که در بیان ویژگی های متقین چنین می فرماید:

عَظُمَ الْخالِقُ فی اَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ ما دُونَهُ فی اَعْیُنِهِمْ(۱۴)

خداوند در نفس آنان بزرگ و غیر او در چشم آنان کوچـک جـلوه می کـند

 

بخشی از دستورالعمل های حکومتی امیرمؤمنان(ع) به کارگزاران خـود:

لازم به ذکر است که می توان سیره سیاسی امیرمؤمنان(ع)را از طریق بررسـی این دسـتـورالعـمل ها بـه دسـت آورد

 

مرحوم سید رضی در بخش دوم نهج البلاغه حدود ۷۹ نامه از امیرمؤمنان(ع) به بعضی از اشخاص و کارگزاران حکومتی ثبت فرموده است البته قطعا آمار نامه ها به مراتب بیشتر از این بوده است لازم دیدم بخشی از دستورالعملهای آن بزرگوار را بصورت فهرست یادآوری کنم

۱-نهی کردن از آلودگی به مادیات و ذخارف دنیا(نامه ۳)

۲-تذکر به این موضوع که روی زیرمجموعه های(کارمندان) ضعیف الاراده حساب نکنـید(نامه ۴)

۳-دستـور بـه تخـلـف نکردن از مـقـررات ابلاغ شـده(نامه ۵)

۴-هشدار به این موضوع که من ناظر اعمال شـما هستم(نامه ۵)

۵-یادآوری این مطلب که بیت المال زیر دسـت شما امانت است نه طعمه برای بلـعیدن(نامه ۱۸)

۶-در برخـورد با مـردم بـدرفـتاری و تـند خـویی نـکنیـد (نامه ۱۸)

۷-تذکر به این موضوع مهم ک در صورت خیانت کردن در بیت المال به شدت و بدون اغمـاض برخـورد خواهم کرد(نامه۲۰)

۸-در گرفتن مالیات ،صدقات و سایر حقوق از مردم با آنان خـوش رفتاری کنید(نامه ۲۵)

۹-از مرگ و نزدیکی او پروا داشته باشید(نامه ۲۵)

۱۰-به دلیل مسئول بودن زیر دستان را از خود مرنجانید و تافته جدا بافته نباشید(نـامه ۲۶)

۱۱-مدام از آتش جهنم و گرمای او و عذاب دردناکش بترسید(نامـه۲۷)

۱۲-حق کسی را ضایع نکنید(نامه۳۱)

۱۳-در برابر توطئه های عوامل دشمنان هوشیار باشید(نامه۳۳)

۱۴-سـرزنـش بـعضـی از کـارگـزاران بـه خـاطـر مقدم داشتن فامیل خویش بر دیگران(نـامه۴۴)

۱۵-تشـویق بعـضی از مـدیـران به دلـیل داشتن تدیـن،شهامت و شجاعـت در برخـورد با دشمنـان(نامه ۴۶)

۱۶-برای گرفتن حقوق دولتی مردم را در مخمصه قرار ندهید و آنان را وادار به فروش مایحتاج زندگیشان نکنید(نامه۵۱)

۱۷-در جامعه سنتهای حسنه مردم را خدشه دار نـکنید(نامه۵۳)

۱۸-زیر مجموعه ای که عیوب دیگران را به شما بازگو میکنند از خود برانید(نامه۵۳)

۱۹-در میان نیکوکار و بدکردار فرق قائل شوید(نامه۵۳)

۲۰-مدام مواظب نفس خویش بوده و او را کنترل کنید(نامه۶۰)

۲۱-رسیدگی به نیازمندان جامعه را از یاد نبرید(نامه۶۷)

۲۲-نهیب زدن به بـعضی از کارگـزارانی کـه مشـغـول آباد کردن دنیـا و تخریب آخرتشان هستند(نامه۷۱)

۲۳-معرفی کارگزاران خوب و موفق به مردم(نامه۳۸)

 

پی نوشت:

(۱)اصول کافی/کلینی ج۱ ص ۲۰۲                                       

(۲)نهج البلاغه نامه ۹                           

(۳)مفاتیح الجنان /محدث قمی (زیارت جامعه)

(۴)اصول کافی/کلینی ج۱ ص ۲۰۲                                              

(۵)سوره ذاریات آیه شریفه ۵۶                                   

(۶)غرر الحکم/آمدی ص ۱۳۸                                                                                    

(۷)تحف العقول /ابن شعبه حرانی ص ۱۳۹

(۸)نهج البلاغه خطبه ۱۵۳                               

(۹)نهج البلاغه خطبه ۱۵۳                               

(۱۰)نهج البلاغه حکمت ۳۹۶

(۱۱)نهج البلاغه حکمت ۲۱۷              

(۱۲) بحار الأنوار/ ج ۷۷/ ص ۲۸۹                   

(۱۳)غرر الحکم/آمدی ص ۲۰۸                     

(۱۴)نهج البلاغه خطبه ۱۹۳

 

مکان:سالن هلال احمر

موضوع: سیره سیاسی امیرمؤمنان(ع)

مناسبت: کلاسهای سیره شناسی ائمه(ع)