یکشنبه ۱۴ آذر ۱۴۰۰ - الأحد 1 جماد أول 1443

(۱۳۹۶/۰۸/۲۸) مروری بر زندگی سیاسی امام رضا(ع)

عن علی بن موسی الرضا(ع): أَلاْیـمانُ أَرْبـَعـَهُ أَرْکان: أَلتَـّوَکُّلُ عَلَى اللّهِ، وَ الرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ وَ التَّسْلیمُ لاَمْرِاللّهِ، وَ التَّفْویضُ إِلَى اللّهِ(۱) ایمان چهار رکن دارد: ۱ـ توکّل بر خداوند ۲ـ رضا به قضاى خداوند ۳ـ تسلیم به امر خداوند۴ـ واگذاشتن کار به خداوند   الف:مروری بر زندگی سیاسی امام رضا(ع) ۱-ولادت روز ۱۱ ذیقعده […]

عن علی بن موسی الرضا(ع):

أَلاْیـمانُ أَرْبـَعـَهُ أَرْکان: أَلتَـّوَکُّلُ عَلَى اللّهِ، وَ الرِّضا بِقَضاءِ اللّهِ وَ التَّسْلیمُ لاَمْرِاللّهِ، وَ التَّفْویضُ إِلَى اللّهِ(۱)

ایمان چهار رکن دارد: ۱ـ توکّل بر خداوند ۲ـ رضا به قضاى خداوند ۳ـ تسلیم به امر خداوند۴ـ واگذاشتن کار به خداوند

 

الف:مروری بر زندگی سیاسی امام رضا(ع)

۱-ولادت

روز ۱۱ ذیقعده سال ۱۴۸ ق در مدینه و خانه امام موسی بن جعفر(ع) از مادری پاکدامن به نام طاهـره چـشم به جـهان گشود(۲)

 

۲-امامت

مدت ۲۰ سال دوران امامت ایشان بود

۱۰ سال با خلافت هارون الرشید توأم بود

۵ سال با خلافت محمد امین

۵ سال آخر در عصر خلافت مأمون عباسی

 

۳-محل اقامت و شهادت

از ابتدای تولد تا آغاز خلافت عبدالله مأمون۵۲ سال در شهر مـدیـنه منوره اقامـت داشـت و در سال ۲۰۰ قمری با فشارها و تهدیدات مستمر مأمون به خراسان ایران دعوت شد و در سـال ۲۰۲ قمری در سـن ۵۵ سالگی توسط مأمون مسموم و به شـهادت رسـید(۳)

 

ب:اوضاع سیاسی حاکم بر عصر امام (ع)

در عصر حاکمیت بنی عباس بویژه دوران امامت ۲۰ ساله امام رضا(ع) جامعه اسلامی در اثر بیداد گری های خلفا وضع آشفته ای داشته لذا موارد زیر از جمله ویژگیـهای حاکم بر آن عصر بوده:

 

۱-بوجود آمدن انحرافات فکری

عوامل زیر موجب بوجود آمدن انحرافات فکری در جامعه اسلامی آن روز نقش محوری داشـتند:

۱-سیاستگزاری های غلط و طاغوت مآبانه خلفاء

۲-توسعه دایره جامعه اسلامی بخاطر فتوحات اسلامی

۳-ورود افکار و اندیشه های الحادی بر جامعه و گسترش تفکرات و اندیشه های فلسفی یـونان

۴-ترویج جریانهای فکری،سیاسی کلامی و مذاهب مختلف فقهی در جامعه اسلامی انحرافات و ناهنجاریهای زیر را بوجود آورد:

تـفـسـیـر بـه رأی کـردن قـرآن

ترویج کردن قیاس در محافل علمی

فـتوا دادن با رأی و هـوای نفـس

بوجود آمدن جریانهای کلامی صابئین ،براهمه ،ملحدین،دهریان،زنادقه،یهود و نصاری و آزاد گذاردن آنان در بیان عقـاید و انـدیـشه های انحـرافی خـویـش

گسترش فساد اخلاقی در میان خلفا،کارگزاران حـکومتـی و بـخـش هایـی از مـردم جـامعه

 

سیوطی در تاریخ الخلفا می نویسد:

اَلرَّشیدُ اَوَّلُ خَلیفَهٍ لَعِبَ بِالشَّطْرَنـْجِ مِنْ بَنِی الْعَبّاسِ وَ هُوَ اَوَّلُ مَنْ جَعَـلَ لِـلـْمُغـَنّیـنَ مـَراتِـبَ وَ طَبَـقاتٍ(۴)

هارون الرشید اولین خلیفه ای بود از عباسیان که با شطرنج بازی کرد و او اولین کسی بود که خـوانـندگان را طـبقه بـنـدی کـرد

 

در کتب تاریخی در مورد فساد اخلاقی هـارون الرشید چـنین نوشته اند که او:

کانَ یُنْـفِـقُ الْاَمْوالَ وَ الْـهـَدایا عَلَـی الْـمُغَنّیـنَ…

هارون الرشید به خوانندگان،اموال و هدایایی می داد

وَ کانَ مُدْمِناً عَـلی شُرْبِ الْـخَمـْرِ وَرُبَّما کانَ یَتَـوَلّـی سِـقایَهَ نُـدَمائِـه

و مدام مشروب می خورد و بعضاً به ندیمان خود نیز با دست خویش مشروب می داد

 

۲-بوجود آمدن شورشها و قیامهای داخلی

شورش های متعدد داخلی:

شورش برمکیان در عصر هارون الرشید

شورش مردم حِمْص در عصر امین

قیام ابوالخصیب در منطقه تـوس و تسلط بر شهرهای مختلف آن منطقه

قیام ابوعمرو علیه هارون الرشید و کشته شدن تعداد زیادی از مردم   

 

قیام های علویان:

بعد از حماسه کربلا معمولا علویان در عصر بنی امیه و بنی عباس دست به قیام و مبارزه می زدند و عللی که موجب این قیامها بود می توان در موارد زیر خلاصه کرد:

ستم و بیدادگری خلفا و کارگزاران حکومتی آنان

درگیریهای داخلی خلفای بـنی امـیه و بـنی عبـاس

فشارهای مضاعف خلفای عباسی بر شیعیان و عـلویان

مختل شدن اوضاع سـیاسـی سرزمیـن های اسـلامی

 

اهداف قیامها:

معمولا اهدافی را که عـلویـان در قیـامـهای خـویـش دنبال می کردند می توان در موارد زیر فهرست کرد:

امر به معروف و نهی از منکر

برگرداندن خلافت به ائمه(ع)

بعضاً با هدف تشکیل حکومت به رهبری و خلافت خویش

 

قیامهای عصر امام رضا(ع):

۱-قیام محمد بن ابراهیم

از نسل امام حسن(ع) که در سال ۱۹۹ق به قصد انتقام خون شهدای کربلا از حرم امام حسین(ع) قیام خود را آغاز کرد و شهرهای کوفه،اهواز،بصره،یمن و مکه را به تصرف خـود درآورد و در نـهایـت بوسـیله مـأمون شـکـست خـورد.

 

۲-قیام ابراهیم بن موسی کاظم(ع)

وی در سال ۲۰۲ ق قیام خویش را در یمن و مکه شروع کرد که بعد از ولایت عهدی امام رضا(ع) به اطاعت مأمون درآمد پس از شهادت امام رضـا(ع) دستـگیـر شـد

 

۳-قیام محمد بن جعفر صادق(ع)

وی در سال ۲۰۰ ق علیه مأمون قیام کرد و مردم حجاز با وی بیعت کردند و خود را امیرالمؤمنین(ع) خواند در نهایت با نیروهای عباسی درگیر شد و بسیاری از یارانش کشته شدند و خودش دستگیر و پیش مـأمـون فرسـتاده شد

 

۴-قیام زید بن موسی بن جعفر(ع)

وی در سال ۱۹۹ ق نماینده محمد بن ابراهیم (مورد الف)در خوزستان و اهواز بود بعد از مدتی بصره را تصرف کرد و دستور داد خانه های عباسیان را آتش زدند بدین جهت زید النّار معروف شد

 

یادآوری:

بطوریکه در بحث مربوط به ولایت عهدی مطرح خواهد شد یکی از علل اساسی این پیشنهاد به امام رضا(ع) از سوی مأمون جهت بـه کـنـتـرل درآوردن قیـامـهای علویـان بود

 

ج:فعالیت های امام رضا(ع) قبل از ولایت عهدی

۱-موضع گیری علیه جریانهای انحرافی

امام رضا(ع) در برابر تمامی گروهها و جریانهای انحرافی از قبیل مُشبَّه،جَبریِه،مُفوَّضه ،غُلاه،مجسمه،اصحاب تفسیر به رأی ،قائلین به قیاس و فرق و مذاهب غیر اسلامی مـانـنـد:زنـادقـه،یـهـود و نـصـاری مـوضـع گـیری داشـتنـد

 

امام(ع) در مورد مُشبّهه می فرماید:

وَ اِنّی بَـریءٌ یا اِلـهـی مـِنَ الَّـذیـنَ بِالتَّشْبیهِ طَلَبُوکَ لَیْسَ کَمِثْلِکَ شَیءٌ(۵)

 

و در مورد جبریّه و مُفَوّضه فرمود:

مَنْ زَعَمَ اَنَّ اللهَ یَفْعَلُ اَفْعالَنا ثُمَّ یُعَذِّبُنا عَلَیْها فَقَدْ قالَ بِالْجَبْرِ

هر کس خیال کند خدا کارهای ما را انجام می دهد سپس ما را به خاطر آن کارها غذاب خواهد کرد چنین کسی قائل به جبر است

وَ مَنْ زَعَمَ اَنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ فَوَّضَ اَمْرَ الْخَلْقِ وَ الْرِّزْقِ اِلی حـُجَجِهِ(ع) فَقَدْ قالَ بِالتَّفْویضِ

و هر کس خیال بکند خدا همه امورات خلق را و روزی آنان را به حجت های خود واگذار کرده چنین کسی قائل به تفویض است

وَالْقائِلُ بِالْـجـَبـْرِ کافِـرٌ وَالْقائِلُ بِالتَّفـْویـضِ مُـشـْرِکٌ(۶)

کسی که قائل به جبر باشد ،کافر و قائل به تفویض نیز مشرک است

 

و نیز در مورد غُلاه و مُفوضه می فرماید:

اَلْغُلاهُ کُفّارٌ وَ الْمُفَوِّضَهُ مُشْرِکُونَ مَنْ جالَسَهُمْ اُو خالَـطَـهُمْ …اُو صـَدَّقَ حَدیثَهُمْ اُو اَعانــَهُمْ

غلاه کافر هستند و مفوضه مشرک هر کس با آنان مجالست بکند و ارتباط داشته باشد و گفته آنان را تصدیق بکند و یا به آنان کمک کند

خَرَجَ مِنْ وِلایَهِ اللهِ عَزَّوَجَلَّ وَ وِلایَهِ رَسُـولِ الله(ص)وَ وِلایَـتـِنا اَهْلَ الْبَـیْت(۷)

از ولایت خداوند عزوجل و ولایت پیامبر او و ولایت اهل بیت پیامبر(ص) خارج شده است

 

۲-اصلاح کردن اندیشه دینی

یکی از مواضع اساسی امام(ع) اصلاح فکر و اندیشه دینی بود چون به دلایل مختلف جریانهایی علیه شیعه و اهل بیت(ع) جعل روایت می کردند لذا امام رضا(ع) در برابر آنان با شدت و قدرت تمام موضع گیری می فرمود

 

امام رضا(ع) در روایتی می فرماید:

إِنَّ مـُخَالِـفـِینَا وَضـَعُـوا أَخـْبَاراً فِـی فَضَائِلِنَا وَ جَعَلُوهَا عَلَى ثَلَاثَهِ أَقْسَامٍ

مخالفین ما خبرهایی را در مورد فضایل ما جعل می کردند و آنها را بر سه بخش تقسیم می کردند

أَحــَدُهَـا الــْغُــلــُوُّ                                    

بخش اول غلو کردن در حق ما

وَ ثَانِـیـهَا التَّقْصِیـرُ فِـی أَمْـرِنَا

دیگری کوتاهی در مورد ما

وَ ثَالِثُهَا التَّصْرِیحُ بـِمَثَالِبِ أَعْدَائِنَا        

سومی عیبهای دشمنان ما  

فَإِذَا سـَمِـعَ الـنَّاسُ الْغُلُوَّ فِینَا کَـفَّـرُوا شِیعَتَنَا وَ نَسَبُوهُمْ إِلَى الْقَوْلِ بِرُبُوبِیَّتِنَا

وقتی مردم غلو را در حق ما می شنوند شیعیان ما را تکفیر کرده و به آنان نسبت می دهند که ما را پروردگار می دانند

وَ إِذَا سـَمِـعـُوا التـَّقْـصِیـرَ اعْتَقَدُوهُ فِـینَا

وقتی کوتاهی را در مورد ما می شنوند اعتقاد می رسانند

وَ إِذَا سَـمِعُوا مَثَالِبَ أَعْدَائِنَا بِأَسـْمَائِهِمْ ثَلَبُونَا بِأَسـْمَائِـنَا(۸)

وقتی عیوب دشمنان ما را می شنوند آنها را در حق ما به کار می برند

 

۴-پاسخگویی به شبهات و پرسشها

امام رضا(ع) می فرماید:

کُنْتُ اَجْلِسُ فِی الرُّوضَهِ وَالْعُلَماءُ بِالْمَدینَهِ مُتَوافِرونَ فَاِذا اَعْیَا الْواحِدُ مِنْهُمْ عَنْ مَسْئَلَهٍ

در روضه پیامبر می نشستند و دانشمندان در مدینه زیاد بودند وقتی در مسأله ای می ماندند

أشارُوا اِلَیَّ بِاَجْمَعِهِمْ وَبَعـَثـوا اِلَیَّ بِالْمَسائِلِ فَاُجـیبُ عَنـْها(۹)

و همه شان به من اشاره کرده و حل مسائل را به من ارجاع می دهند و من نیز به آنها پاسخ می دهم

 

۵-ارجاع مردم به دانشمندان

امام(ع) تعدادی از مراجعین و پرسشگران خود را به دانشمندان ارجاع می داد از قبیل:یونس بن عبدالرحمن،احمد بن محمد بزنطی،محمد بن فضل کوفی و حسیـن بـن سـعیـد اهـوازی

 

شخصی بنام عبدالعزیز مُهْتَدی می گوید:

از محضر امام(ع) پرسیدم نمی توانم همه وقت خدمت شـما برسـم احـکام دینی خـود را از چه کسی بگیـرم؟

 

امام در پاسخ فرمود:

خـُذْ مـِنْ یُـونِـس بْـنِ عـَبْـدُالـرَّحْـمـن(۱۰)

احکام خود را از یونس بن عبدالرحمن بپرسید

 

د:اهداف مأمون از پیشنهاد ولایت عهدی

بر اساس بررسی هایی که در این زمینه صورت گرفته بویژه مقام معظم رهبری مدظله مجموع این اهداف را در مـوارد زیـر خـلاصـه و فـهـرسـت فـرمـوده اند:

۱-تبدیل مبارزات حاد انقلابی شیعه به فعالیت سیاسی آرام

۲-مشروعیـت بخـشیـدن به خـلافـت عبـاسـی و تخـطئـه مدعای شیعه مبنی بر غاضبانه بودن آن

۳-زیر سوال بردن زهد و پارسایی امام رضا(ع)

۴-در کنترل گرفتن فعالیتهای مبارزاتی امام رضا(ع)

۵-ایجاد فاصله میان مردم و امام به واسطه مأموران حکومتی

۶-کسب وجهه و حیثیت معنوی در میان شیعیان ایران

۷-تبدیل کردن امام(ع) به توجیه گر دستگاه خلافت

 

ه:تدابیر امام(ع) در برابر مأمون

امام رضا(ع) در برابر تقاضاها و تأکیدهای مکرر مأمون مبنی بر سفر به مرو و قبول ولایت عهدی مواضعی را اتخاذ کرد تا بر جامعه اسلامی و بویژه مردم مدینه اعلان بکند که این سفر و پیشنهاد تحمیلی است و به خاطر اهداف سیاسی صورت می پذیرد

 

 لذا موارد زیر از مواضع امام(ع)دراین رابطه قابل دقت و تأمل اسـت:

۱-ایجاد فضای کراهت نسبت به این پیشنهاد و سفر به مرو در مدینه

۲-استنکاف شدید از پذیرش ولایت عهدی تا قبل از تهـدید به قـتل

۳-شرط امام مبنی بر عدم دخالت در هیچکدام از شئون حـکومـت

۴-استفاده از فرصتهای بدست آمده در تبیین پشت صحنه های این پیشنهاد و تشریح معارف اسلامی و فرهنگ اهل بیـت(ع)

 

 

پی نوشت:

(۱)اصول کافی/کلینی ج۱ ص ۴۸۶                                                                                      

(۲)اعلام الوری ص ۳۱۳

(۳)تاریخ الخلفای سیوطی ص ۲۵۸

(۴)مقاتل الطالبیین/ابوالفرج اصفهانی ص ۴۳۶

(۵)عیون اخبار الرضا /صدوق ج۱ص۱۱۷                                                                                

(۶)عیون اخبار الرضا/صدوق ج۱ ص۱۲۴

(۷)عیون اخبار الرضا/صدوق ج۲ ص ۲۰۳                                                                            

(۸)عیون اخبار الرضا/صدوق ج۲ ص ۲۰۳                                                                            

(۹)بحار الانوار/مجلسی ج ۴۹ ص ۱۰۰                                  

(۱۰)رجال کشّی ص ۴۸۳ ح۹۱۰

 

 

موضوع: مروری بر زندگی سیاسی امام رضا(ع)

مکان: سالن اجتماعات حوزه علمیه امام خمینی ره

مناسبت:۳۰ صفر روز شهادت امام رضا(ع)