جمعه ۱۲ آذر ۱۴۰۰ - الجمعة 28 ربيع ثاني 1443

(۱۳۹۷/۰۳/۱۴) دستورالعملهای حکومتی امیرمؤمنان(ع)

مشخصات شخصی امام علی(ع): نام: علی کنیه: ابوالحسن لقب معروف: امیرمؤمنان تولد: ۱۳ رجب ده سال قبل از بعثت در داخل کعبه شهادت شب ۲۱ رمضان سال ۴۰ق بعد از ضربت خوردن از دست ابن ملجم مرادی از خوارج صبح روز ۱۹ رمضان مدت عمر شریف:۶۳ سال مدت امامت حدود۳۰ سال مدت خلافت حدود ۴سال […]

مشخصات شخصی امام علی(ع):

نام: علی کنیه: ابوالحسن لقب معروف: امیرمؤمنان تولد: ۱۳ رجب ده سال قبل از بعثت در داخل کعبه شهادت شب ۲۱ رمضان سال ۴۰ق بعد از ضربت خوردن از دست ابن ملجم مرادی از خوارج صبح روز ۱۹ رمضان

مدت عمر شریف:۶۳ سال

مدت امامت حدود۳۰ سال

مدت خلافت حدود ۴سال و ۹ ماه از سال ۳۶ الی ۴۰(۱)

سیاست و حکومت در نظر امیرمؤمنان(ع):

در ضمن چند جمله کوتاه از خود آن حضرت در مناسبتهای مختلف می توان دیدگاه ایشان را در زمینه سیاست و حکومت بدست آورد

۱-امیرمؤمنان(ع) فرمود:

اَلـْمُـلْـکُ سِـیاسَـهٌ(۲)

کشور دارای سیاست است

۲-در روایت دیگر فرمود:

سِـیـاسـَهُ الْـعَـدلِ ثـلاثٌ

سیاست توأم با عدالت ۳ چیز است

۱-لـیـنٌ فـی حـَزْمٍ        

برخورد نرم و ملایم با مردم

۲-وَاسْتِقْصاءٌ فی عَدْلٍ   

در احقاق حقوق مردم کار را به نهایت رساندن

۳-وَ اِفْضالٌ فی قَصْدٍ(۳) 

میانه روی و عدم اسراف در احسان به مردم

۳-در روایت سوم می فرماید:

قُبِضَ رَسُولُ اللهِ(ص) وَ اَنَا أَری أَنّی اَحَقُّ النّاسِ بِهذَا الْأَمْرِ فَاجْتَمَعَ النّاسُ عَلی(غَیْری)(۴)

پیامبر خدا قبض روح شد در حالی که من خود را سزاوارترین مردم به امر حکومت می دانستم اما مردم بر گرد غیر من جمع شدند

۴-ابن اثیر در الکامل و طبری در تاریخ خود چنین نقل کرده اند

غَشِیَ النّاسُ عَلِیاًّ (ع) فَقالُوا نُبایِعُکَ فَقَدْ تَــری ما نـَزَلَ بِالْاِسْلامِ وَ مَا ابــْتُـلینا بـِهِ(۵)

مردم اطراف علی(ع) را گرفتند و گفتند با تو بیعت می کنم تو می بینی که چه حوادثی بر اسلام وارد شد و چه مصیبتهایی بر ما رخ داد

امیرمؤمنان(ع) در پاسخ فرمود:

دَعُـونـی وَالـْتَمِـسُوا غـَیْری فَـاِنّا مُسْتَقْبِلُونَ أَمْراً لَهُ وُجُوهٌ وَاَلْـوانٌ(۶)

فرمود:مرا رها سازید و دیگری را بجویید حوادثی چند پهلو و چند رنگ در پیش داریم

محورهای کلی دستورالعملهای حکومتی:

۱-موضوعات اداری و مدیریتی

۲-مسائل فرهنگی و آموزشی

۳-موضوعات مالی و اقتصادی

۴-امورات حقوقی و اجتماعی

۵-مباحث قضایی و داوی میان مردم

۶-مسائل امنیتی و اطلاعاتی

۷-موضوعات جنگی و نظامی

الف:دستورالعمل اداری

امیرمؤمنان(ع) خطاب به مالک اشتر می فرماید:

وَلَا یَکُونَنَّ الْمُحْسِنُ وَالْمُسِی‏ءُ عِنْدَکَ بِمَنْزِلَهٍ سَوَاءٍ فَإِنَّ فِی ذَلِکَ تَزْهِیداً لِأَهْلِ الْإِحْسَانِ فِی الْإِحْسَانِ وَتَدْرِیباً لِأَهْلِ الْإِسَاءَهِ عَلَى الْإِسَاءَهِ(۷)

نیکوکار و بدکار نزد تو یکسان نباشند چرا که اینکار نیکوکاران را از نیکی بازداشته و بدکاران را به بدی وا می دارد

ب:دستور العمل فرهنگی

امیرمؤمنان(ع) خطاب به کارگزار خود در مکه چنین می نویسد:

فَـأَقِمْ لِلنَّاسِ الـْحَـجَّ      

حج را برای مردم به پا دار

وَذَکّـِرْهُمْ بِأَیَّامِ اللَّهِ      

روزهای خداوند را به آنان یادآوری کن

وَاجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَیْنِ  

بامداد و شامگاه برای آنان بنشین

وَعـَلـِّمِ الـْجَاهِلَ                        

نادان را تعلیم کن

وَذَاکِـرِ الْعَالـِمَ(۸)                              

با دانشمند مذاکره کن

 

توضیح:

اینکه مراد از ایام الله کدام روزها هستند در میان علماء اختلاف نظر وجود دارد از امام باقر(ع) نقل شده فرمود:ایام الله سه روز است روز قیام حضرت مهدی عج و روز رجعت و روز قیامت

 

ج:دستورالعمل اقتصادی

امیرمؤمنان(ع) خطاب به رفاعه بن شدّاد که قاضـی اهـواز بـود چـنین دسـتور می دهنـد

اِنْـهَ عَـنِ الـْحُـکْـرَهِ          

از احتکار کردن جلوگیری کن

فَمَنْ رَکِبَ النَّهی فَاَوْجِعْـهُ       

و محتکران را ادب کن

ثَمَّ عاقِبْهُ بِاِظْهارِ مَا احْتَکَرَ(۹)   

و با آشکار ساختن جنس احتکار شده او را کیفر ده

د:دستورالعمل اجتماعی

امیرمؤمنان(ع) خطاب به مالک اشتر می نویسد:

اِنَّ أَفْضَلَ قُـرَّهِ عَـیْـنِ الْـوُلاهِ اِسْتـِقامَـهُ الْعَدْلِ فِی الْبِلادِ وَ ظُهُورُ مَوَدَّهِ الرَّعِیَهِ(۱۰)

بهترین چشم روشنی زمامداران برپایی عدالت در شهرها و آشکار شدن دوستی مردم است

ه:دستور العمل قضایی

امیرمؤمنان(ع) ابوالاسود دئلی را به سمت قضاوت منصوب کرد سپس عزل نمود ابوالاسود گفت چرا مرا عزل کردی در حالی که نه جنایت کردم و نه خیانت امام در پاسخ فرمود:

اِنّی رَأَیْتُ کَلامَکَ یَعْلُو عَلی کَلامِ الْـخَصْـمِ(۱۱)

دیـدم صـدای تو بلنـدتر از صـدای صاحـب دعواسـت

امام صادق(ع) فرمود:

لَمّا وَلّی اَمیرُالْمُؤْمِنینَ شُرَیْحاً اَلْقَضاءَ اِشْتَرَطَ عَلَیْهِ أَنْ لا یُنَفِّذَ الْقَضاءَ حَتّی یَعْرِضَهُ عَلَیْهِ(۱۲)

آنگاه که امیرمؤمنان(ع) شریح را به سمت قضاوت منصوب کرد با وی شرط نمود که داوری ها را به اجرا نگذارد مگر آنکه بر او عرضه دارد

و:دستورالعمل های امنیتی

امیرمؤمنان(ع) خطاب به کارگزارانش چنین می نویسد:

فَاِنَّ رِجالاً لَنا عِندَهُم بـَیْـعـَهٌ خـَرَجُـوا هُرّاباً فَنَظُنُّهُمْ وَجَّهُوا نـَحْوَ بِلادِ الْبَصْرَهِ

مردانی با ما بیعت داشتند و اینک گریخته اند پس گمان می بریم که بسوی شهرهای ناحیه بصره رفته اند

فَاسْأَلْ عَنْهُمْ أهْلَ بِلادِکَ      

از مردمان شهرهایت درباره آنان پرسجو کن

وَاجْعَلْ عَلَیهِمُ العُیونَ فی کُلِّ ناحِیَهٍ مِن أرضِکَ

و مأموران مخفی را از هر سوی سرزمین خود بر آنان بگمار

ثُمَّ اکتُب الَیَّ بـِما یَنتَـهی اِلَیکَ عَنـهُم وَالسَّلامُ(۱۳)

آنگاه آنچه را بدان رسیدی بـرایم بنویـس والـسلام

ز:دستورالعمل جنگی

امیرمؤمنان(ع) در سفارش به زیادبن نضر هنگامی که او را پیـشاپیش سـپاه صـفین اعزام کرد چـنین فرمود:

اِعْلَمْ أَنَّ مُقَدِّمَهَ الْقَوْمِ عُیُونُهُمْ وَ عُیُونُ الْمُقَدَّمَهِ طَلائِعُهُمْ

بدان که پیشروان سپاه دیدبانان هستند و دیدبانها جاسوسانند

فَاِذا اَنْتَ خَرَجْتَ مِنْ بِلادِک وَ دَنَوْتَ مِنْ عَدُوِّکَ فَلا تَسْأَم

پس هنگامی که از شهرهایت بیرون شدی و به دشمن نزدیک گشتی بی احساس خستگی

مِـنْ تـوجـیهِ الطَّلائِعِ فـی کـُلِّ ناحِیَهٍ  

دیدبانها را به هر سو اعزام کن

وَ فی بَعْضِ الشَّعابِ وَالشَّجَرِ وَالْـخَـمَـرِ

به ویژه شیار کوهها ،لابلای درختان و کمینگاهها

وَ فی کُلِّ جانِبٍ حَتّی لا یُغیرَکُمْ عَدُوُّکُمْ

و هر جای دیگر تا دشمن بر شما شبیخون نزند

وَ یَکُونَ لَکُمْ کَمینٌ(۱۴) 

و برای شما کمین نگذاشته باشد

پی نوشت:

(۱)سیمای ۱۴ معصوم /اشتهاردی ص ۹۲

(۲)غررالحکم/آمدی ص ۱۷

(۳)شرح غرر الحکم/خونساری ج۴ ص ۸۵

(۴)تاریخ دمشق /ابن عساکر ج۴۲ ص۴۳۹

(۵)الکامل /ابن اثیر ج۲ ص ۳۰۲- تاریخ/طبری ج۴ ص ۴۲۷

(۶)نهج البلاغه نامه ۵۳

(۷)نهج البلاغه نامه ۶۷

(۸)کتاب الخصال/صدوق ص ۱۰۸ ح۷۵

(۹)دعائم الاسلام ج۲ ص ۳۶

(۱۰)نهج البلاغه نامه ۵۳

(۱۱)عوالی اللآلی ج۲ ص ۳۴۳

(۱۲)فروع کافی/کلینی ج۷ ص ۴۰۷

(۱۳)بحار الانوار/مجلسی ج۳۳ ص ۴۰۷

(۱۴)نهج البلاغه نامه۱۱

موضوع:دستورالعملهای حکومتی امیرمؤمنان(ع)

مکان:مسجد میرزا ابراهیم

مناسبت:شب ۱۹ ماه مبارک رمضان